Ý nghĩa của âm thanh “li-la li-la li-la…” ở đầu và cuối bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca – Thanh Thảo

Trang 48, 49, Ngữ văn lớp 12, tập 1 - Bộ kết nối tri thức với cuộc sống. 

Trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, Thanh Thảo đã xây dựng một thế giới nghệ thuật giàu tính biểu tượng bằng những hình ảnh và âm thanh đầy sức gợi. Trong đó, âm thanh “li-la li-la li-la…” xuất hiện hai lần, ở phần đầu và phần cuối tác phẩm, tạo nên một dấu ấn đặc biệt. Không mang một ý nghĩa cụ thể, rõ ràng như những từ ngữ thông thường, chuỗi âm thanh này vừa gợi tiếng đàn ghi ta, vừa tạo nên nhạc tính cho bài thơ, đồng thời góp phần thể hiện vẻ đẹp, số phận và sức sống của Lor-ca cũng như nghệ thuật mà ông để lại.

Ngay khi Lor-ca xuất hiện, âm thanh “li-la li-la li-la” đã vang lên:

“những tiếng đàn bọt nước

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la”

Âm thanh này trước hết có thể được cảm nhận như sự mô phỏng tiếng đàn ghi ta. Nó không phải một câu chữ mang nội dung cụ thể mà giống như những tiếng ngân nga của một giai điệu. Nhờ đó, hình tượng Lor-ca ngay từ đầu đã được đặt trong không gian của âm nhạc và nghệ thuật. Lor-ca không chỉ xuất hiện với tư cách một nhà thơ mà còn gắn liền với cây đàn ghi ta – biểu tượng quen thuộc của văn hóa Tây Ban Nha và là hình ảnh gắn bó với cuộc đời nghệ sĩ.

Việc đặt “li-la li-la li-la” ngay sau hình ảnh “tiếng đàn bọt nước” càng làm nổi bật mối quan hệ giữa âm thanh và hình tượng Lor-ca. Nếu “tiếng đàn bọt nước” gợi những âm thanh mong manh, trong trẻo thì “li-la…” lại khiến người đọc như trực tiếp nghe thấy tiếng đàn đang ngân vang. Âm thanh ấy tạo nên một không gian vừa lãng mạn vừa mơ hồ, phù hợp với hình ảnh Lor-ca “đi lang thang về miền đơn độc / với vầng trăng chuếnh choáng / trên yên ngựa mỏi mòn”.

Ở vị trí đầu bài thơ, âm thanh “li-la…” còn có tác dụng mở ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Nó giống như một giai điệu dạo đầu trước khi câu chuyện về Lor-ca được cất lên. Người đọc chưa biết hết về số phận của nhân vật nhưng đã cảm nhận được một vẻ đẹp vừa phóng khoáng, vừa buồn thương. Tiếng đàn ấy gắn với hình ảnh một người nghệ sĩ tự do, đang sống và sáng tạo giữa không gian văn hóa Tây Ban Nha.

Đặc biệt, âm thanh “li-la…” không chỉ xuất hiện ở đầu mà còn trở lại ở cuối bài thơ:

“chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt

li-la li-la li-la…”

Sự trở lại này tạo nên một kết cấu tương ứng giữa phần mở đầu và phần kết thúc. Nếu ở đầu bài thơ, tiếng “li-la…” gắn với sự xuất hiện của Lor-ca thì ở cuối bài, Lor-ca đã đi vào cõi “lặng yên bất chợt”. Con người đã ra đi nhưng âm thanh của nghệ thuật vẫn còn ngân vang. Chính sự đối lập ấy làm nổi bật tư tưởng quan trọng của tác phẩm: cái chết có thể chấm dứt cuộc đời người nghệ sĩ nhưng không thể chấm dứt sức sống của nghệ thuật.

Nếu ở đầu bài thơ, tiếng “li-la…” có vẻ tươi sáng, phóng khoáng thì ở cuối bài, âm thanh ấy mang thêm sắc thái buồn thương và tưởng niệm. Nó giống như tiếng đàn vọng lại từ một khoảng không xa xôi sau khi người nghệ sĩ đã khuất. Không có tiếng khóc trực tiếp, không có lời than vãn dài dòng, Thanh Thảo chỉ để những âm thanh “li-la…” ngân lên. Chính sự giản dị ấy lại khiến nỗi tiếc thương trở nên sâu lắng.

Âm thanh này cũng góp phần thể hiện sức sống bất diệt của nghệ thuật Lor-ca. Trong bài thơ, Thanh Thảo từng viết:

“không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang”

“Tiếng đàn” không thể bị chôn cất bởi nó đã vượt khỏi sự tồn tại của một cây đàn cụ thể. Nó trở thành biểu tượng cho nghệ thuật và những sáng tạo mà Lor-ca để lại. Vì thế, khi âm thanh “li-la…” vang lên ở cuối bài, người đọc có thể cảm nhận rằng tiếng đàn vẫn tiếp tục sống sau cái chết của người nghệ sĩ. Nó âm thầm lan tỏa giống như “cỏ mọc hoang”, không cần ai chăm sóc mà vẫn tồn tại và phát triển.

Bên cạnh ý nghĩa biểu tượng, “li-la li-la li-la…” còn có giá trị đặc biệt về mặt nghệ thuật. Chuỗi âm thanh này tạo nên nhạc tính cho bài thơ, khiến bài thơ không chỉ được đọc mà còn như được ngân lên. Cách sử dụng âm thanh không mang nghĩa từ vựng cụ thể giúp ngôn ngữ thơ trở nên gần với âm nhạc. Đây cũng là một nét đặc sắc trong cách Thanh Thảo tổ chức bài thơ: tiếng đàn không chỉ được nói đến bằng hình ảnh mà còn được tái hiện trực tiếp bằng âm thanh.

Việc lặp lại “li-la li-la li-la…” ở hai vị trí đầu và cuối còn tạo cảm giác về một vòng tròn nghệ thuật. Bài thơ mở ra bằng tiếng đàn và khép lại cũng bằng tiếng đàn. Cuộc đời Lor-ca có điểm kết thúc nhưng nghệ thuật của ông không kết thúc. Chính kết cấu này làm cho bài thơ vượt khỏi ý nghĩa của một lời tiễn biệt thông thường để trở thành lời khẳng định về sự trường tồn của cái đẹp.

Có thể nói, âm thanh “li-la li-la li-la…” là một chi tiết nhỏ nhưng có vai trò quan trọng trong toàn bộ cấu trúc và tư tưởng của Đàn ghi ta của Lor-ca. Ở đầu bài thơ, nó gắn với sự xuất hiện của Lor-ca, với tiếng đàn và vẻ đẹp của người nghệ sĩ. Ở cuối bài thơ, nó trở thành âm thanh tưởng niệm, đồng thời biểu tượng cho tiếng đàn vẫn còn vang vọng sau khi Lor-ca đã ra đi. Nhờ âm thanh ấy, Thanh Thảo đã diễn tả một cách tinh tế mối quan hệ giữa sự sống và cái chết, con người và nghệ thuật, sự mất mát và sự bất tử.

Qua “li-la li-la li-la…”, Thanh Thảo không chỉ tạo nên một giai điệu ám ảnh cho bài thơ mà còn gửi gắm niềm tin vào sức sống của nghệ thuật chân chính. Lor-ca có thể đã đi vào “lặng yên bất chợt”, nhưng tiếng đàn của ông vẫn tiếp tục ngân vang. Đó cũng chính là dư âm đẹp và sâu sắc nhất mà bài thơ để lại trong lòng người đọc.

Thiên Di.