Phân tích nhân vật Thành trong Dế chọi – Bồ Tùng Linh
Trang 18, 19, 20, 21 - Ngữ Văn 9, Tập 1, Bộ Kết Nối Tri Thức Với Cuộc Sống.
Trong Liêu Trai chí dị, Bồ Tùng Linh thường mượn những câu chuyện kì lạ, những con người và sự vật mang màu sắc huyền ảo để soi chiếu vào hiện thực cuộc sống. Đằng sau thế giới của ma quỷ, thần tiên, hồ ly hay những con vật có khả năng phi thường là những vấn đề rất thật của con người: tình yêu, khát vọng hạnh phúc, nỗi bất công, sự áp bức và những nghịch lí của xã hội phong kiến. Dế chọi là một trong những truyện tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật ấy.
Trong tác phẩm, bên cạnh hình tượng con dế đặc biệt, Thành là nhân vật giữ vị trí trung tâm. Cuộc đời của Thành trải qua một hành trình đầy biến động: từ một người dân chất phác, nghèo khổ, bị ép làm lí chính, bị quan lại hành hạ đến mức muốn tự tử, rồi bất ngờ được đổi đời nhờ một con dế kì lạ. Qua số phận và những biến cố của nhân vật này, Bồ Tùng Linh không chỉ kể một câu chuyện li kì mà còn dựng lên hình ảnh chân thực về người dân thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến, đồng thời thể hiện sự cảm thương sâu sắc đối với con người và tiếng nói phê phán đối với bộ máy quan lại bất công.
Thành – một con người nhỏ bé giữa vòng vây của quyền lực
Ngay từ đầu tác phẩm, Thành đã xuất hiện trong một hoàn cảnh đầy éo le. Nhân vật vốn là người từng dự khoa Đồng tử nhưng lâu không thi đỗ. Ông “tính chất phác” nên bị bọn lí dịch gian giảo ép làm chức lí chính.
Chi tiết này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc khắc họa nhân vật.
Thành không phải một người có quyền lực thực sự. Ông chỉ là một người dân bình thường, thậm chí còn đang gặp khó khăn trên con đường khoa cử. Việc trở thành lí chính không xuất phát từ khát vọng quyền lực mà do bị ép buộc.
Vì thế, Thành ngay từ đầu đã mang thân phận của một người bị động trước quyền lực.
Ông ở vị trí trung gian: phía trên là quan lại, phía dưới là người dân. Nhưng bản thân Thành lại không đủ quyền lực để chống lại cấp trên. Ông cũng không muốn trở thành kẻ bóc lột dân chúng.
Chính vị trí ấy đã đẩy nhân vật vào một tình thế hết sức nghịch lí.
Không làm thì bị phạt, làm thì phải gây khổ cho dân.
Thành lựa chọn không sách nhiễu dân chúng, nhưng sự lựa chọn lương thiện ấy lại khiến ông phải gánh chịu hậu quả.
Thành là người chất phác, lương thiện
Một trong những phẩm chất nổi bật nhất của Thành là sự chất phác và lương thiện.
Tác giả không xây dựng Thành như một người hùng có khả năng chống lại cường quyền. Ông chỉ là một con người bình thường, không có quyền lực, không có thế lực chống lưng và cũng không có cách nào tự bảo vệ mình.
Nhưng trong hoàn cảnh ấy, Thành vẫn không muốn dùng quyền lực nhỏ bé của mình để bóc lột người khác.
Khi đến kì nộp dế, Thành “không dám sách nhiễu dân”.
Chi tiết tưởng như đơn giản nhưng lại có ý nghĩa lớn.
Bởi nếu Thành muốn hoàn thành nhiệm vụ một cách dễ dàng, ông hoàn toàn có thể bắt dân chúng phải tìm dế, thu dế rồi nộp lên quan. Nhưng ông không làm như vậy.
Ông lựa chọn tự mình đi tìm.
Điều đó cho thấy Thành có lương tâm và lòng trắc ẩn.
Ông không muốn nỗi đau của mình trở thành nỗi đau của những người dân khác.
Từ đó, nhân vật Thành trở nên đáng thương hơn đáng trách.
Ông thất bại không phải vì lười biếng hay vô trách nhiệm mà vì không muốn làm điều bất nhân.
Thành – nạn nhân của một xã hội bất công
Nếu sự chất phác khiến Thành đáng quý thì chính sự chất phác ấy lại khiến ông trở thành nạn nhân của bộ máy quan lại.
Thành phải tự mình tìm dế.
Ông “sáng đi tối về”, cầm dụng cụ đi khắp những nơi hoang vắng để tìm kiếm.
Ông bới đất, lật đá, tìm kiếm từng con dế.
Nhưng những con bắt được đều nhỏ yếu, không đạt yêu cầu.
Trong khi đó, thời hạn nộp dế ngày càng đến gần.
Kết quả là Thành bị quan trên trách phạt, bị đánh đến “trăm trượng”, hai mông “máu me bê bết”.
Đây là một trong những chi tiết đau đớn nhất khi phân tích nhân vật.
Bồ Tùng Linh không cần miêu tả dài dòng về sự tàn bạo của quan lại. Chỉ bằng hình ảnh Thành bị đánh đến mức không thể tiếp tục đi bắt dế, tác giả đã cho người đọc thấy sự phi nhân tính của chế độ ấy.
Một người dân có thể bị đánh đập chỉ vì không tìm được một con dế.
Một con dế – vốn chỉ là một con vật nhỏ bé – lại có giá trị đến mức sinh mạng và tài sản của con người bị đặt dưới nó.
Nghịch lí ấy chính là điểm mấu chốt trong giá trị hiện thực của tác phẩm.
Nỗi khổ của Thành không chỉ là nghèo đói mà còn là sự tuyệt vọng
Bi kịch của Thành không dừng lại ở những trận đòn.
Gia sản của ông nhanh chóng cạn kiệt.
Ông bị đẩy đến tình trạng không còn khả năng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ.
Điều đáng chú ý là tác giả không chỉ miêu tả nỗi đau thể xác mà còn đi sâu vào bi kịch tinh thần của nhân vật.
Thành lo buồn, tuyệt vọng và cuối cùng chỉ muốn chết.
Đây là bước chuyển quan trọng trong tâm lí nhân vật.
Ban đầu, Thành cố gắng.
Sau đó, ông tuyệt vọng.
Cuối cùng, ông nghĩ đến cái chết.
Điều đó cho thấy sức ép của xã hội đã vượt quá khả năng chịu đựng của một con người bình thường.
Thành không chỉ nghèo về vật chất mà còn bị tước đoạt niềm hi vọng sống.
Qua nhân vật này, Bồ Tùng Linh cho thấy một xã hội bất công có thể đẩy một người lương thiện đến bước đường cùng như thế nào.
Thành là một người chồng, người cha giàu tình cảm
Nếu những đoạn đầu chủ yếu cho thấy Thành là một người dân lương thiện thì những biến cố về sau lại làm nổi bật tình cảm gia đình của nhân vật.
Khi con dế đầu tiên bị đứa con trai làm chết, Thành vô cùng đau đớn.
Nhưng khi biết con trai mất tích, tâm trạng của ông lập tức chuyển từ giận dữ sang thương xót.
Ông đi tìm con.
Khi phát hiện xác con dưới giếng, Thành “đổi giận thành thương”, gào khóc đến mức “muốn tắt hơi”.
Đây là một chi tiết giàu giá trị nhân văn.
Bởi trước đó, con dế gần như là tất cả hi vọng của gia đình. Nó có thể quyết định tài sản, cuộc sống và thậm chí sinh mạng của Thành. Nhưng khi đứng trước nguy cơ mất con, tình cảm của một người cha đã vượt lên trên tất cả.
Đối với Thành, con trai vẫn quan trọng hơn con dế.
Qua đó, Bồ Tùng Linh làm nổi bật bản chất nhân văn của nhân vật.
Thành có thể bị xã hội phong kiến biến thành một người đi tìm dế, nhưng ông không đánh mất tình cảm tự nhiên của một người cha.
Thành và những biến động dữ dội của tâm trạng
Một điểm đáng chú ý trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Thành là tác giả liên tục đặt ông vào những trạng thái cảm xúc đối lập.
Thành:
hi vọng → tuyệt vọng → vui mừng → đau khổ → tức giận → thương xót → kinh ngạc → vui mừng → giàu sang.
Sự thay đổi ấy khiến nhân vật có đời sống tâm lí khá phong phú.
Khi tìm được con dế quý, cả gia đình Thành “vui mừng”.
Nhưng ngay sau đó, con dế chết.
Đứa con lại gặp nạn.
Thành tiếp tục rơi xuống đáy tuyệt vọng.
Rồi tiếng dế mới xuất hiện.
Niềm hi vọng lại trở về.
Con dế thắng trận.
Thành vui mừng.
Con dế được đưa vào cung.
Thành được ban thưởng.
Cuối cùng, gia đình giàu sang.
Cách xây dựng tâm lí theo những đường cong liên tục lên xuống khiến số phận Thành trở nên đặc biệt hấp dẫn.
Đồng thời, nó cũng cho thấy cuộc đời người dân trong xã hội ấy hoàn toàn không nằm trong tay họ.
Họ có thể từ giàu thành nghèo, từ hi vọng thành tuyệt vọng chỉ vì một mệnh lệnh của quan trên.
Thành – một con người luôn sống trong sự sợ hãi
Một đặc điểm khác của nhân vật là nỗi sợ hãi trước quyền lực.
Thành luôn lo:
- Không tìm được dế.
- Không đủ dế để nộp.
- Dế không đạt yêu cầu.
- Quan không hài lòng.
- Bị trách phạt.
- Con dế bị chết.
- Con dế mới không đủ tốt.
Ngay cả khi có được con dế đặc biệt, Thành vẫn “thấp thỏm lo không vừa ý quan”.
Điều đó cho thấy quyền lực đã tạo ra một trạng thái tâm lí thường trực trong người dân: sợ hãi.
Thành không thể chủ động quyết định cuộc đời mình.
Ông luôn phải đoán xem quan muốn gì.
Một con dế nhỏ có thể khiến ông bị đánh.
Một con dế khác có thể khiến ông được thưởng.
Sự đối lập ấy càng làm nổi bật tính chất phi lí của xã hội phong kiến.
Thành và bước ngoặt từ con dế kì lạ
Sự xuất hiện của con dế mới đánh dấu bước ngoặt quan trọng nhất trong cuộc đời Thành.
Nếu trước đó, Thành là người thất bại, nghèo khổ và tuyệt vọng thì từ khi con dế xuất hiện, cuộc đời ông dần thay đổi.
Con dế chiến thắng đối thủ.
Con dế thắng cả gà.
Con dế được đưa đến tri huyện.
Rồi đến tuần phủ.
Cuối cùng vào cung.
Và sau cùng, chính con dế đã mang lại sự giàu sang cho gia đình Thành.
Ở đây, nhân vật Thành trở thành trung tâm của một sự đảo ngược số phận.
Điều thú vị là Thành không chủ động tạo ra sự thay đổi ấy.
Ông không trở thành người tài giỏi hơn.
Ông không có quyền lực hơn.
Ông chỉ tình cờ sở hữu một con dế đặc biệt.
Điều này một lần nữa cho thấy tính chất châm biếm của tác phẩm.
Trong xã hội ấy, số phận của một người có thể thay đổi chỉ vì họ sở hữu thứ được người có quyền lực yêu thích.
Thành – hình ảnh của con người bất lực trước số phận
Qua nhân vật Thành, Bồ Tùng Linh còn đặt ra vấn đề về sự bất lực của con người trước số phận.
Thành đã cố gắng.
Ông tìm dế.
Ông chịu đòn.
Ông chăm sóc dế.
Ông cố gắng hoàn thành nhiệm vụ.
Nhưng tất cả những nỗ lực ấy không đủ để giúp ông thoát khỏi nghèo khổ.
Chỉ khi một yếu tố kì ảo xuất hiện, cuộc đời ông mới thay đổi.
Điều đó khiến số phận Thành mang màu sắc vừa đáng thương vừa trớ trêu.
Con người cố gắng nhưng không thể tự quyết định vận mệnh.
Đó là một trong những cảm nhận sâu sắc mà Bồ Tùng Linh gửi gắm qua câu chuyện.
Thành và ý nghĩa của sự “đổi đời”
Cuối truyện, Thành trở nên giàu sang.
Ông có:
- Ruộng vườn rộng lớn.
- Lầu gác nguy nga.
- Trâu dê hàng nghìn con.
- Áo cừu.
- Ngựa tốt.
- Cuộc sống giàu sang.
Đây là một kết thúc có hậu.
Tuy nhiên, nếu chỉ xem đây là phần thưởng cho người tốt thì chưa đủ.
Cách Thành trở nên giàu có lại chính là điều làm cho câu chuyện trở nên châm biếm.
Bởi ông giàu không phải nhờ thi đỗ, không phải nhờ làm quan, không phải nhờ tài năng hay lao động kinh doanh.
Ông giàu nhờ một con dế.
Điều này tạo nên một nghịch lí sâu sắc.
Thành từng gần như mất mạng vì dế.
Nhưng cuối cùng cũng chính con dế giúp ông đổi đời.
Con dế từng là biểu tượng của áp bức nhưng cũng trở thành biểu tượng của sự cứu rỗi.
Số phận Thành vì thế có tính chất vòng tròn đầy trớ trêu.
Thành – nhân vật làm nổi bật giá trị hiện thực của Dế chọi
Thông qua Thành, người đọc có thể nhìn thấy toàn bộ bộ máy xã hội phía sau câu chuyện.
Nếu không có Thành, những lời phê phán về quan lại có thể chỉ là những nhận xét chung chung.
Nhưng khi nhìn thấy:
- Thành bị ép làm lí chính.
- Thành không muốn hại dân.
- Thành tự mình tìm dế.
- Thành bị đánh.
- Thành mất hết tài sản.
- Thành muốn chết.
người đọc có thể cảm nhận rõ hơn sức nặng của sự áp bức.
Thành vì thế không chỉ là một nhân vật cá nhân.
Ông còn là hình ảnh đại diện cho tầng lớp người dân thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến.
Số phận của một người trở thành tấm gương phản chiếu số phận của nhiều người.
Thành – nhân vật mang đậm giá trị nhân đạo
Qua Thành, Bồ Tùng Linh thể hiện một tình cảm nhân đạo sâu sắc.
Nhà văn nhìn thấy nỗi đau của một người dân bình thường.
Ông không chế giễu sự yếu đuối của Thành.
Ông cũng không trách Thành vì không thể chống lại quan lại.
Ngược lại, nhà văn để người đọc đồng cảm với nhân vật.
Thành có thể không phải một người hùng, nhưng chính sự bình thường của ông khiến nhân vật trở nên gần gũi.
Ông sợ hãi.
Ông đau đớn.
Ông tuyệt vọng.
Ông yêu thương con.
Ông vui mừng khi có hi vọng.
Đó là những cảm xúc rất con người.
Bồ Tùng Linh vì thế đã biến một nhân vật tưởng như nhỏ bé thành một hình ảnh có sức gợi lớn về thân phận con người trong xã hội bất công.
Nghệ thuật xây dựng nhân vật Thành
Đặt nhân vật vào hoàn cảnh thử thách
Tác giả không giới thiệu Thành bằng những lời nhận xét dài dòng mà chủ yếu để nhân vật bộc lộ tính cách qua hành động và biến cố.
Chính những thử thách đã làm rõ phẩm chất của Thành.
Khi bị ép, ông vẫn không muốn hại dân.
Khi gặp khó khăn, ông cố gắng tìm dế.
Khi mất con, ông đau đớn.
Khi có hi vọng, ông vui mừng.
Qua hành động, nhân vật trở nên tự nhiên và chân thực.
Miêu tả tâm lí qua những biến cố
Bồ Tùng Linh liên tục đặt Thành vào các trạng thái cảm xúc đối lập.
Nhờ đó, nhân vật không bị đơn giản hóa thành một người “khổ vì quan lại” mà có đời sống tâm lí đa dạng.
Xây dựng nhân vật trong thế đối lập
Thành được đặt đối lập với:
- Bọn lí dịch gian giảo.
- Quan lại tham lam.
- Quyền lực của triều đình.
- Những người có khả năng hưởng lợi từ con dế.
Qua sự đối lập ấy, phẩm chất chất phác và lương thiện của Thành càng nổi bật.
Kết hợp hiện thực với kì ảo
Thành là nhân vật hiện thực nhưng cuộc đời lại được chi phối bởi những yếu tố kì ảo.
Chính sự kết hợp ấy làm cho số phận của nhân vật vừa gần gũi vừa đặc biệt.
Mối quan hệ giữa Thành và con dế
Có thể nói Thành và con dế tạo thành hai trung tâm gắn bó chặt chẽ với nhau.
Nếu Thành đại diện cho con người thì con dế là yếu tố kì ảo làm thay đổi cuộc đời con người.
Con dế khiến Thành:
khổ đau → hi vọng → vui mừng → giàu sang.
Mối quan hệ ấy cũng tạo nên một nghịch lí thú vị:
Thành là con người nhưng lại không thể tự quyết định số phận; con dế là một con vật nhỏ bé nhưng lại có sức mạnh thay đổi số phận con người.
Chính nghịch lí này làm nên chiều sâu của truyện.
Ý nghĩa hình tượng Thành
Từ toàn bộ hành trình của nhân vật, có thể thấy Thành mang nhiều ý nghĩa.
Thành là hình ảnh người dân lương thiện
Ông không muốn dùng quyền lực để bóc lột người khác.
Thành là nạn nhân của cường quyền
Ông phải chịu đòn, mất tài sản và rơi vào tuyệt vọng vì những yêu cầu vô lí.
Thành là người chồng, người cha giàu tình cảm
Bi kịch của gia đình giúp làm nổi bật chiều sâu nhân bản của nhân vật.
Thành là biểu tượng của thân phận nhỏ bé
Ông không thể tự quyết định số phận mà luôn bị quyền lực bên ngoài chi phối.
Thành cũng là nhân vật tạo nên tiếng cười trào phúng
Sự đổi đời của ông nhờ một con dế làm nổi bật sự phi lí của cơ chế xã hội và quan trường.
Đánh giá nhân vật Thành
Thành là một nhân vật không có những chiến công lớn lao, cũng không phải một người hùng có khả năng chống lại cường quyền. Sức hấp dẫn của nhân vật nằm chính ở sự bình thường và chân thực.
Ông là một người dân chất phác, có lương tâm nhưng yếu thế.
Ông muốn sống tử tế nhưng bị hoàn cảnh dồn ép.
Ông muốn bảo vệ gia đình nhưng lại nhiều lần đứng trước nguy cơ mất tất cả.
Ông từng tuyệt vọng đến mức muốn chết nhưng cuối cùng lại được cuộc đời trao cho một cơ hội đổi thay.
Qua Thành, Bồ Tùng Linh đã thể hiện một cái nhìn vừa thương cảm, vừa châm biếm, vừa sâu sắc về con người.
Nhà văn thương người dân vì họ phải chịu quá nhiều bất công.
Nhưng ông cũng cười trước sự phi lí của xã hội, nơi một con dế có thể quyết định vận mệnh của một con người và thậm chí ảnh hưởng đến cả con đường thăng tiến của quan lại.
Kết luận
Nhân vật Thành là một trong những yếu tố quan trọng nhất làm nên giá trị của Dế chọi. Từ một người dân chất phác, nghèo khổ, bị ép làm lí chính, Thành phải chịu đựng sự sách nhiễu, đánh đập và những mất mát đau đớn. Nhưng dù bị đẩy vào hoàn cảnh khắc nghiệt, ông vẫn giữ được bản tính lương thiện, không muốn vì mình mà làm khổ người khác; đồng thời là một người chồng, người cha giàu tình yêu thương.
Số phận của Thành trải qua những bước ngoặt đầy bất ngờ, từ tuyệt vọng đến hi vọng, từ nghèo khổ đến giàu sang. Đặc biệt, sự thay đổi ấy gắn liền với con dế kì lạ – một chi tiết vừa mang màu sắc truyền kì vừa có ý nghĩa trào phúng sâu sắc. Thành càng đổi đời, sự phi lí của xã hội phong kiến càng hiện rõ: một thú vui của vua có thể khiến người dân khuynh gia bại sản, nhưng cũng chính con dế ấy lại có thể đưa một người dân từ chỗ khốn cùng trở thành giàu sang.
Vì vậy, Thành không chỉ là nhân vật trung tâm của một câu chuyện kì lạ. Ông còn là hình ảnh thu nhỏ của người dân thấp cổ bé họng trong xã hội phong kiến, là nơi Bồ Tùng Linh gửi gắm niềm thương cảm đối với con người và thái độ phê phán đối với cường quyền, quan lại. Qua nhân vật này, Dế chọi cho thấy tài năng của Bồ Tùng Linh trong việc mượn cái kì ảo để nói cái hiện thực, mượn một câu chuyện về con dế để nói về số phận con người, từ đó tạo nên một tác phẩm vừa li kì, hấp dẫn vừa giàu giá trị hiện thực và nhân văn.
Mẫu Đơn.
Nhận xét
Đăng nhận xét