Viết bài văn Nghị Luận phân tích tác phẩm: Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn

Trang 53 Ngữ văn lớp 9, tập 1 - Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống. 

Trong nền văn học trung đại Việt Nam, song thất lục bát là một thể thơ giàu nhạc tính, có khả năng diễn tả sâu sắc những cung bậc cảm xúc của con người, đặc biệt là nỗi buồn, nỗi nhớ, sự cô đơn và những khát vọng không thể thực hiện. Với sự kết hợp giữa hai câu thất và một cặp lục bát, thể thơ này tạo nên một âm hưởng vừa da diết, vừa ngân vang, rất phù hợp với những tâm trạng sâu kín. Một trong những tác phẩm tiêu biểu sử dụng thể thơ song thất lục bát là Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn, qua bản diễn Nôm của Đoàn Thị Điểm. Tác phẩm không chỉ thể hiện sâu sắc tâm trạng đau khổ, cô đơn của người chinh phụ mà còn cho thấy giá trị nhân văn đáng trân trọng của văn học trung đại Việt Nam.

Chinh phụ ngâm được sáng tác trong bối cảnh xã hội phong kiến có nhiều cuộc chiến tranh liên miên. Người chồng phải rời gia đình để ra trận, còn người vợ ở lại sống trong cảnh chờ đợi, lo lắng và cô độc. Tác phẩm tập trung khắc họa tâm trạng của người chinh phụ từ khi tiễn chồng ra trận cho đến những tháng ngày dài đằng đẵng mong ngóng tin tức. Qua đó, tác giả đã hướng ngòi bút vào thế giới nội tâm của một người phụ nữ có tình yêu sâu nặng nhưng phải chịu cảnh chia lìa.

Trước hết, nổi bật trong tác phẩm là nỗi cô đơn và sự trống trải của người chinh phụ. Sau khi người chồng ra đi, không gian sống vốn quen thuộc bỗng trở nên rộng lớn và lạnh lẽo. Người chinh phụ tìm mọi cách để khuây khỏa nhưng càng tìm kiếm sự bận rộn, nàng càng cảm nhận rõ nỗi cô đơn của mình. Những hành động như dạo hiên, gieo từng bước, ngồi rèm thưa, mong ngóng chim thước báo tin đều cho thấy tâm trạng thấp thỏm, bất an. Nàng luôn hướng ra bên ngoài nhưng cuối cùng lại trở về với chính nỗi nhớ của mình.

Đặc biệt, hình ảnh người chinh phụ đi đi lại lại trong không gian vắng lặng đã góp phần thể hiện rõ sự bế tắc của tâm trạng. Thời gian dường như trôi rất chậm. Mỗi khoảnh khắc chờ đợi đều trở nên dài vô tận. Người chinh phụ không chỉ nhớ chồng mà còn bị ám ảnh bởi sự im lặng của không gian và sự kéo dài của thời gian. Cảnh vật xung quanh vì thế cũng nhuốm màu tâm trạng. Thiên nhiên không còn đơn thuần là cảnh vật bên ngoài mà trở thành tấm gương phản chiếu tâm hồn con người.

Cùng với nỗi cô đơn là nỗi nhớ thương da diết dành cho người chồng nơi chiến trận. Người chinh phụ luôn hướng tâm tưởng về người chồng đang ở nơi xa. Nỗi nhớ ấy không phải một cảm xúc nhất thời mà kéo dài liên tục, trở thành trạng thái thường trực trong tâm hồn. Nàng nhớ đến cuộc sống vợ chồng, nhớ những ngày tháng đoàn tụ và càng nhớ lại càng đau đớn vì hiện tại phải xa cách. Khoảng cách không gian giữa hai người càng lớn thì nỗi nhớ càng trở nên sâu sắc.

Đáng chú ý, nỗi nhớ trong Chinh phụ ngâm không chỉ là nỗi nhớ của một người vợ đối với chồng mà còn gắn với khát vọng về một cuộc sống gia đình bình yên. Người chinh phụ mong muốn được sống trong tình yêu, được sum họp và được hưởng hạnh phúc đời thường. Thế nhưng chiến tranh đã cướp đi những điều tưởng như rất giản dị ấy. Vì vậy, đằng sau tiếng lòng của người phụ nữ là một tư tưởng nhân đạo sâu sắc: trân trọng tình yêu, hạnh phúc gia đình và cảm thông với những con người phải chịu đau khổ vì chiến tranh.

Một phương diện đặc sắc khác của tác phẩm là sự khắc họa tinh tế những diễn biến phức tạp trong tâm trạng người chinh phụ. Tâm trạng ấy không đứng yên mà luôn vận động. Khi thì nàng hy vọng, lúc lại thất vọng; khi muốn tìm một thú vui để quên sầu, lúc lại chìm sâu hơn vào nỗi nhớ. Có khi nàng tìm đến tiếng đàn, hương hoa, ngọn đèn hay những vật quen thuộc để giải khuây, nhưng tất cả đều không thể giúp nàng thoát khỏi nỗi buồn. Chính quá trình chuyển biến ấy khiến nhân vật người chinh phụ trở nên chân thực và giàu sức lay động.

Nỗi buồn của người chinh phụ còn được thể hiện qua sự đối lập giữa ngoại cảnh và tâm cảnh. Cảnh vật vốn có thể đẹp đẽ, thơ mộng nhưng dưới con mắt của một người đang cô đơn, tất cả đều trở nên buồn vắng. Thiên nhiên dường như cũng đồng điệu với con người. Đây là một thủ pháp quen thuộc của văn học trung đại: lấy cảnh để tả tình, mượn cảnh vật để diễn tả những cảm xúc khó nói thành lời. Nhờ đó, thế giới bên ngoài và thế giới nội tâm hòa quyện với nhau, làm cho nỗi buồn trở nên sâu rộng hơn.

Bên cạnh giá trị nội dung, Chinh phụ ngâm còn nổi bật bởi nghệ thuật sử dụng thể thơ song thất lục bát. Đây là thể thơ có cấu trúc đặc biệt, gồm hai câu bảy tiếng kết hợp với một cặp lục bát. Sự phối hợp giữa các câu thơ tạo nên nhịp điệu linh hoạt, khi dồn dập, khi kéo dài, rất thích hợp để diễn tả những trạng thái cảm xúc phức tạp. Những câu thất thường tạo âm hưởng ngân dài, còn phần lục bát giúp dòng cảm xúc được nối tiếp tự nhiên. Nhờ đặc điểm ấy, nỗi buồn và nỗi nhớ của người chinh phụ như được ngân lên thành một khúc ngâm da diết.

Ngôn ngữ của tác phẩm cũng giàu tính biểu cảm. Tác giả sử dụng nhiều hình ảnh quen thuộc của thơ ca trung đại như hiên vắng, rèm thưa, ngọn đèn, hoa, chim, gió, trăng... Những hình ảnh ấy vừa có giá trị tả thực vừa mang ý nghĩa biểu tượng. Đặc biệt, hình ảnh ngọn đèn thường gắn với những đêm dài cô độc của người chinh phụ. Ánh sáng của ngọn đèn không thể xua tan bóng tối trong căn phòng cũng như không thể xua tan nỗi buồn trong lòng người. Cách xây dựng hình ảnh như vậy khiến tâm trạng nhân vật được biểu hiện một cách gián tiếp nhưng vô cùng sâu sắc.

Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình cũng được vận dụng hiệu quả. Cảnh vật thường được lựa chọn từ góc nhìn của nhân vật, vì vậy cảnh mang đậm dấu ấn tâm trạng. Bên cạnh đó, tác giả còn sử dụng nhiều câu hỏi, điệp từ, điệp ý và các hình thức đối lập để nhấn mạnh sự day dứt, khắc khoải. Các biện pháp nghệ thuật ấy kết hợp với nhạc điệu song thất lục bát đã tạo nên một giọng thơ buồn thương, sâu lắng và giàu sức ám ảnh.

Qua hình tượng người chinh phụ, Chinh phụ ngâm thể hiện niềm thương cảm sâu sắc đối với số phận con người, đặc biệt là người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Tác phẩm trân trọng tình yêu và khát vọng hạnh phúc chính đáng của con người, đồng thời cho thấy những hậu quả đau khổ mà chiến tranh gây ra đối với đời sống cá nhân và gia đình. Giá trị nhân đạo ấy chính là một trong những yếu tố làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm.

Có thể nói, Chinh phụ ngâm là một tác phẩm tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam và cũng là một thành tựu nổi bật của thể thơ song thất lục bát. Bằng việc đi sâu khám phá thế giới nội tâm của người chinh phụ, tác phẩm đã diễn tả chân thực nỗi cô đơn, nhớ thương và khát vọng hạnh phúc của con người trong cảnh chia lìa. Đồng thời, nghệ thuật sử dụng thể thơ song thất lục bát giàu nhạc tính, ngôn ngữ giàu hình ảnh cùng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình đã tạo nên sức lay động đặc biệt cho tác phẩm. Qua bao thế hệ, tiếng lòng của người chinh phụ vẫn gợi cho người đọc sự đồng cảm với những con người khao khát yêu thương, đoàn tụ và một cuộc sống bình yên.

Thiên Di.