Đọc văn bản: Hiền tài là nguyên khí của quốc gia
(trích)
Thân Nhân Trung
[..] Tôi dẫu nông cạn vụng về, nhưng đâu dám từ chối, xin kính cẩn chắp tay cúi đầu mà làm bài kí rằng:
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu, rồi xuống thấp. Vì vậy các đấng thánh đế minh vương chẳng ai không lấy việc bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí làm việc đầu tiên. Kẻ sĩ quan hệ với quốc gia trọng đại như thế, cho nên quý chuộng kẻ sĩ không biết thế nào là cùng. Đã yêu mến cho khoa danh, lại đề cao bằng tước trật. Ban ân rất lớn mà vẫn cho là chưa đủ. Lại nêu tên ở tháp Nhạn, ban danh hiệu Long hổ, bày tiệc Văn hỉ. Triều đình mừng được người tài, không có việc gì không làm đến mức cao nhất.
Nay thánh minh lại cho rằng chuyện hay việc tốt tuy có một thời lừng lẫy, nhưng lời khen tiếng thơm chưa đủ lưu vẻ sáng lâu dài, cho nên lại dựng đá đề danh đặt ở cửa Hiền Quan, khiến cho kẻ sĩ trông vào mà phấn chấn hâm mộ, rèn luyện danh tiết, gắng sức giúp vua. Há chỉ là chuộng văn suông, ham tiếng hão mà thôi đâu.
Ôi, kẻ sĩ chốn trường ốc lều tranh, phận thật nhỏ mọn mà được triều đình đề cao rất mục như thế, thì họ phải làm thế nào để tự trọng tấm thân mà ra sức báo đáp?
Hãy đem họ tên những người đỗ khoa này mà điểm lại. Có nhiều người đã đem văn học, chính sự ra tô điểm cho cảnh trị bình suốt mấy chục năm, được quốc gia tin dùng. Cũng không phải không có những kẻ vì nhận hối lộ mà hư hỏng hoặc rơi vào hàng ngũ bọn gian ác, có lẽ vì lúc sống họ chưa được nhìn tấm bia này. Ví thử hồi đó được mắt thấy thì lòng thiện tràn đầy, ý xấu bị ngăn chặn, đâu còn dám nảy sinh như vậy được? Thế thì việc dụng tấm bia đá này ích lợi rất nhiều: kẻ ác lấy đó làm răn người thiện theo đó mà gắng, dẫn việc dĩ vãng, chỉ lối tương lai, vừa để rèn giũa danh tiếng cho sĩ phu, vừa để củng cố mệnh mạch cho nhà nước. Thánh thần đặt ra đâu phải là vô dụng. Ai xem bia nên hiểu ý sâu này. [...]
(Ngữ văn 10 Nâng cao, tập hai, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2006, tr. 41 – 42)
Giới thiệu tác giả Thân Nhân Trung
Thân Nhân Trung (1418–1499) là một danh sĩ, nhà văn hóa và quan lại tiêu biểu của triều Lê sơ. Ông quê ở Yên Ninh, thuộc vùng Kinh Bắc xưa, nay thuộc tỉnh Bắc Giang. Thân Nhân Trung đỗ Tiến sĩ năm 1469, dưới triều vua Lê Thánh Tông, sau đó được trọng dụng và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình.
Ông là người có học vấn uyên thâm, có tài văn chương và đặc biệt có nhiều đóng góp đối với nền giáo dục, khoa cử của Đại Việt thời Lê sơ. Thân Nhân Trung từng tham gia soạn thảo nhiều văn bản quan trọng của triều đình, trong đó có những bài văn bia ghi danh các tiến sĩ được dựng tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Trong sự nghiệp của mình, Thân Nhân Trung luôn đề cao việc học tập, đào tạo và sử dụng người tài. Tư tưởng ấy được thể hiện rõ trong câu nói nổi tiếng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Quan niệm này không chỉ thể hiện nhận thức sâu sắc của ông về vai trò của trí thức đối với đất nước mà còn cho thấy tư tưởng coi trọng giáo dục và nhân tài của triều Lê sơ.
Giới thiệu tác phẩm “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” là phần trích từ Bài kí đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba (1484) của Thân Nhân Trung. Đây là một trong những văn bản tiêu biểu gắn với hệ thống bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Bài kí được viết trong bối cảnh triều Lê sơ, đặc biệt dưới thời Lê Thánh Tông, khi nhà nước chú trọng phát triển giáo dục, mở khoa thi, tuyển chọn nhân tài và xây dựng một nền chính trị đề cao đạo đức, học vấn. Việc dựng bia ghi danh những người đỗ tiến sĩ không chỉ nhằm lưu giữ tên tuổi của người tài mà còn có ý nghĩa khuyến khích việc học, đề cao danh dự của người làm quan và nhắc nhở họ phải đem tài năng, đạo đức để phụng sự đất nước.
Đoạn trích trong sách giáo khoa tập trung làm nổi bật tư tưởng cốt lõi của tác giả: người hiền tài có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự hưng thịnh hay suy yếu của quốc gia. Theo Thân Nhân Trung, khi “nguyên khí” – tức những người tài đức – hưng thịnh thì đất nước mạnh mẽ, phát triển; ngược lại, khi nguyên khí suy yếu thì quốc gia cũng suy yếu theo. Vì vậy, triều đình cần biết bồi dưỡng nhân tài, tuyển chọn người tài và trọng dụng kẻ sĩ.
Không dừng lại ở việc khẳng định vai trò của hiền tài, tác giả còn phân tích ý nghĩa của việc dựng bia tiến sĩ. Những tấm bia không chỉ ghi lại danh tiếng của người đỗ đạt mà còn có tác dụng giáo dục: khuyến khích người có tài rèn luyện bản thân, sống có danh dự, đem tài năng giúp nước; đồng thời cảnh tỉnh những người có ý định làm điều sai trái. Qua đó, việc dựng bia trở thành một phương thức khuyến học, khuyến tài và giáo dục đạo đức.
Giá trị nội dung và nghệ thuật
Về nội dung, văn bản thể hiện tư tưởng tiến bộ và sâu sắc về mối quan hệ giữa nhân tài với vận mệnh quốc gia. Người tài không chỉ là những người có học vấn mà còn phải có đạo đức, có trách nhiệm với đất nước. Từ đó, tác giả khẳng định trách nhiệm của nhà nước trong việc phát hiện, đào tạo, trọng dụng và tôn vinh nhân tài.
Về nghệ thuật, văn bản mang đặc trưng của thể loại văn bia, kết hợp giữa lập luận chặt chẽ với lời văn trang trọng, giàu sức thuyết phục. Tác giả sử dụng cách lập luận theo quan hệ nguyên nhân – kết quả, đưa ra những dẫn chứng và lí lẽ cụ thể, đồng thời đặt ra những câu hỏi có tính chất gợi suy ngẫm. Đặc biệt, hình ảnh tấm bia đá vừa mang ý nghĩa lưu danh người tài, vừa trở thành biểu tượng cho việc khuyến khích người tài rèn luyện danh tiết và phụng sự quốc gia.
Có thể xem câu nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” là tư tưởng trung tâm của toàn văn bản. Trải qua nhiều thế kỉ, tư tưởng ấy vẫn có giá trị trong việc nhận thức vai trò của giáo dục, tri thức, nhân tài và trách nhiệm của người có tài đối với cộng đồng, đất nước.
Mẫu Đơn.
Nhận xét
Đăng nhận xét