Số đỏ – Cuốn tiểu thuyết trào phúng đặc sắc của Vũ Trọng Phụng

Trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại, có những cuốn sách khiến người đọc xúc động, có những cuốn sách khiến người đọc suy ngẫm, nhưng cũng có những cuốn sách khiến chúng ta bật cười rồi sau đó bất giác thấy chua chát. Số đỏ của Vũ Trọng Phụng là một tác phẩm như thế. Đằng sau những tình huống oái oăm, những nhân vật kỳ quặc và những tràng cười tưởng như chỉ để mua vui là cả một bức tranh xã hội đầy nghịch lí. Càng đọc, người ta càng nhận ra rằng tiếng cười trong Số đỏ không hề đơn giản: đó là tiếng cười sắc bén, thông minh và có sức phê phán mạnh mẽ.

Vũ Trọng Phụng sinh năm 1912 và mất năm 1939 tại Hà Nội. Cuộc đời nhà văn tuy ngắn ngủi nhưng để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930–1945. Ông được biết đến không chỉ với những tiểu thuyết nổi tiếng như Số đỏ, Giông tố, Vỡ đê mà còn với nhiều tác phẩm phóng sự đặc sắc. Điểm nổi bật trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng là khả năng quan sát xã hội sắc sảo. Ông nhìn thấy phía sau vẻ ngoài hào nhoáng của đời sống thành thị những điều lố bịch, giả tạo và những nghịch cảnh đáng suy ngẫm. Bằng ngòi bút hiện thực và nghệ thuật trào phúng tài tình, nhà văn biến những điều tưởng như bình thường thành những tình huống khiến người đọc vừa cười vừa phải suy nghĩ.

Số đỏ ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam những năm 1930 có nhiều biến chuyển. Đời sống thành thị xuất hiện ngày càng nhiều phong trào và quan niệm mới. Những khái niệm như “Âu hóa”, “văn minh”, “tân thời”, thể thao hay cải cách trở thành những từ ngữ quen thuộc trong đời sống. Sự giao thoa giữa văn hóa truyền thống và những ảnh hưởng mới từ phương Tây tạo nên một xã hội nhiều biến động. Nhưng trong quá trình tiếp nhận cái mới, không ít người chỉ học theo hình thức, biến “văn minh” thành cách để khoe khoang, kiếm lợi hoặc thỏa mãn những ham muốn cá nhân. Chính hoàn cảnh ấy đã trở thành mảnh đất để tài năng trào phúng của Vũ Trọng Phụng phát huy.

Tác phẩm lần đầu được đăng nhiều kỳ trên Hà Nội Báo từ năm 1936. Sau quá trình đăng báo chưa hoàn tất, Số đỏ được in thành sách vào năm 1938 với đầy đủ 20 chương. Ngay từ cách gọi ban đầu là một “hoạt kê tiểu thuyết”, người đọc đã có thể hình dung phần nào đặc điểm nổi bật của tác phẩm: một câu chuyện có rất nhiều yếu tố hài hước, nghịch lí và châm biếm. Tuy nhiên, nếu chỉ xem Số đỏ là một cuốn sách để giải trí thì sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất trong giá trị của tác phẩm. Tiếng cười của Vũ Trọng Phụng luôn hướng đến việc khám phá bản chất của con người và xã hội.

Trung tâm của câu chuyện là Xuân, nhân vật thường được biết đến với cái tên Xuân Tóc Đỏ. Xuân xuất thân từ tầng lớp thấp của xã hội, không có học thức, không có tài năng đặc biệt và cũng chẳng phải một con người có phẩm chất đáng ngưỡng mộ. Thế nhưng, cuộc đời hắn lại liên tục xuất hiện những cơ hội bất ngờ. Từ một kẻ lang thang, Xuân từng bước bước vào thế giới của những người giàu có và thượng lưu. Điều đáng kinh ngạc là mỗi khi Xuân gặp một biến cố, thay vì bị đẩy xuống, hắn lại có cơ hội tiến lên.

Càng về sau, con đường “thăng tiến” của Xuân càng trở nên khó tin. Một kẻ vốn chẳng có gì đáng tự hào lại lần lượt được nhìn nhận bằng những danh xưng đáng kính. Hắn trở thành người được giới thượng lưu chú ý, được xem là có tài, có đóng góp và cuối cùng được tung hô như một nhân vật đặc biệt. Những bước tiến ấy không đến từ tài năng hay đạo đức mà chủ yếu nhờ sự may mắn, khả năng chớp thời cơ và đặc biệt là sự hỗn loạn trong chính xã hội mà hắn đang sống.

Đây cũng chính là điều làm nên sự độc đáo của Số đỏ. Nếu Xuân chỉ là một kẻ may mắn thì câu chuyện có lẽ sẽ không có gì đặc biệt. Nhưng qua mỗi lần Xuân “gặp may”, người đọc lại nhận ra một điều đáng suy nghĩ: tại sao một người như Xuân lại có thể được tung hô? Câu trả lời không chỉ nằm ở bản thân nhân vật mà nằm trong cả một xã hội nơi những giá trị thật và giả đã bị đảo lộn.

Xung quanh Xuân Tóc Đỏ là một thế giới nhân vật vô cùng phong phú. Bà Phó Đoan, vợ chồng Văn Minh, cụ cố Hồng, cô Tuyết, ông Phán mọc sừng và nhiều nhân vật khác đều được Vũ Trọng Phụng xây dựng bằng một con mắt quan sát vừa sắc bén vừa hài hước. Họ có thể khác nhau về địa vị, hoàn cảnh và tính cách, nhưng đều góp phần tạo nên một xã hội mà ở đó vẻ ngoài thường quan trọng hơn bản chất.

Đọc Số đỏ, người ta có thể bắt gặp những con người luôn miệng nói về “văn minh” nhưng lại hành xử đầy giả tạo; những người đề cao “Âu hóa” nhưng thực chất chỉ chạy theo thời trang và lợi ích; những kẻ quan tâm đến danh tiếng hơn nhân phẩm. Vũ Trọng Phụng không cần trực tiếp đứng ra kết luận rằng nhân vật nào tốt, nhân vật nào xấu. Ông để chính lời nói, hành động và những tình huống trớ trêu của họ tự bộc lộ bản chất.

Một trong những đoạn nổi tiếng nhất của Số đỏ là “Hạnh phúc của một tang gia”. Chỉ riêng cách đặt tên chương đã cho thấy tài năng trào phúng của nhà văn. Tang gia vốn là thời điểm đau buồn, nhưng trong gia đình cụ cố tổ, cái chết lại vô tình trở thành một dịp để nhiều người cảm thấy “hạnh phúc”. Mỗi người tìm thấy trong đám tang một niềm vui riêng: người được dịp khoe quần áo, người có cơ hội thể hiện địa vị, người nghĩ đến chuyện tình cảm, người quan tâm đến lợi ích của mình.

Một đám tang đáng lẽ phải là biểu tượng của nỗi đau lại biến thành một màn trình diễn. Cái nghịch lí ấy khiến người đọc bật cười, nhưng càng nghĩ càng thấy cay đắng. Bởi đằng sau tiếng cười là câu hỏi về tình thân, đạo đức và những giá trị đang bị thương mại hóa, hình thức hóa.

Nếu “Hạnh phúc của một tang gia” cho thấy sự đảo lộn trong một gia đình thì toàn bộ Số đỏ mở rộng sự đảo lộn ấy ra cả xã hội. Nhà văn tạo ra một thế giới mà trong đó những điều đáng xấu hổ có thể trở thành niềm tự hào, những kẻ không xứng đáng lại được tung hô, còn những giá trị chân chính có nguy cơ bị che lấp bởi danh lợi và vẻ ngoài.

Điều khiến Số đỏ trở nên đặc biệt còn nằm ở nghệ thuật tạo tiếng cười. Vũ Trọng Phụng không chỉ sử dụng những lời nói hài hước mà xây dựng cả một hệ thống tình huống nghịch lí. Ông đặt nhân vật vào những hoàn cảnh mà ở đó bản chất thật của họ tự nhiên bộc lộ. Cách đặt tên nhân vật, những biệt danh như “Xuân Tóc Đỏ”, “ông Phán mọc sừng”, những lời đối thoại, cách miêu tả ngoại hình và hành động đều góp phần tạo nên những chân dung biếm họa khó quên.

Đặc biệt, nhà văn rất thành công trong việc tạo ra sự đối lập giữa cái người ta nói và cái người ta làm, giữa vẻ ngoài và bản chất, giữa danh nghĩa và thực tế. Nhân vật có thể nói về đạo đức nhưng hành động lại đầy vụ lợi; có thể nói về văn minh nhưng thực chất chỉ chạy theo hình thức; có thể được gọi là “vĩ nhân” nhưng bản thân lại chẳng có phẩm chất của một con người đáng kính. Chính những sự đối lập ấy tạo nên sức mạnh của tiếng cười trào phúng.

Nhan đề Số đỏ cũng là một điểm đặc biệt đáng chú ý. “Số đỏ” thường được hiểu là gặp nhiều may mắn, và Xuân Tóc Đỏ đúng là một con người có “vận may” khác thường. Nhưng sự may mắn ấy lại mang màu sắc mỉa mai. Xuân không trở nên thành đạt vì tài năng hay đạo đức. Trái lại, chính những tình huống trớ trêu của cuộc đời và sự lố bịch của xã hội đã đưa hắn ngày càng tiến xa.

Vì thế, “số đỏ” của Xuân đồng thời là “số đỏ” của một xã hội đầy nghịch lí. Khi xã hội đánh giá con người bằng danh tiếng, vẻ ngoài và lợi ích, một kẻ như Xuân hoàn toàn có thể trở thành người nổi tiếng. Nhan đề vì vậy vừa ngắn gọn, vừa hài hước, vừa chứa đựng ý nghĩa châm biếm sâu sắc.

Đọc Số đỏ, người đọc cũng dễ nhận ra rằng Vũ Trọng Phụng không đơn thuần chế giễu một vài cá nhân. Đối tượng phê phán rộng hơn là một lối sống và một môi trường xã hội nơi con người chạy theo danh lợi, hình thức và những giá trị giả tạo. Nhà văn cười vào cái lố bịch để bảo vệ những giá trị chân chính. Chính vì vậy, tiếng cười trong Số đỏ tuy mạnh mẽ nhưng không hề vô nghĩa. Đó là tiếng cười có khả năng cảnh tỉnh.

Một điều thú vị là dù được viết từ những năm 1930, Số đỏ vẫn tạo được cảm giác gần gũi với người đọc hôm nay. Những vấn đề như chạy theo danh tiếng, thích phô trương, coi trọng hình thức, đánh đồng sự nổi tiếng với giá trị thật hay biến những điều đáng lẽ nghiêm túc thành trò trình diễn vẫn là những vấn đề khiến con người phải suy nghĩ. Chính khả năng vượt qua giới hạn của thời đại đã giúp tác phẩm giữ được sức sống lâu dài.

Nếu muốn tìm một cuốn sách vừa có thể đem lại tiếng cười vừa khiến người đọc suy ngẫm về xã hội và con người, Số đỏ là một lựa chọn rất đáng đọc. Đây không phải là một câu chuyện nhẹ nhàng với những nhân vật hoàn hảo và một thế giới đẹp đẽ. Ngược lại, đó là một thế giới đầy những con người kỳ quặc, những tình huống trớ trêu và những giá trị bị đảo lộn. Nhưng chính sự không hoàn hảo ấy lại khiến tác phẩm trở nên hấp dẫn.

Số đỏ có thể khiến người đọc cười ngay từ những tình huống đầu tiên, nhưng càng đi sâu vào câu chuyện, tiếng cười ấy càng trở nên sâu sắc. Chúng ta cười Xuân Tóc Đỏ, cười những con người xung quanh hắn, cười những màn “văn minh”, “Âu hóa” đầy lố bịch; rồi sau đó lại nhận ra rằng điều đáng cười nhất đôi khi không nằm ở một cá nhân nào mà nằm ở cả một xã hội đã tạo điều kiện cho những nghịch lí ấy tồn tại.

Với cốt truyện độc đáo, hệ thống nhân vật đặc sắc, nghệ thuật trào phúng bậc thầy và giá trị hiện thực sâu sắc, Số đỏ xứng đáng là một trong những tác phẩm nổi bật của văn học Việt Nam hiện đại. Qua cuốn tiểu thuyết, Vũ Trọng Phụng đã chứng minh rằng tiếng cười cũng có thể trở thành một vũ khí sắc bén của văn chương. Đó là tiếng cười giúp con người nhìn rõ hơn những điều giả tạo, nhận ra giá trị của sự chân thật và biết trân trọng những phẩm chất tốt đẹp trong cuộc sống.

Và có lẽ đó cũng là lý do sau nhiều thập niên, Số đỏ vẫn chưa trở thành một cuốn sách cũ. Bởi mỗi thế hệ đọc tác phẩm lại có thể tìm thấy trong đó những tiếng cười khác nhau, những suy ngẫm khác nhau và đôi khi, cả hình ảnh của chính xã hội mà mình đang sống.

Soạn bài: Mẫu Đơn.