Phân tích văn bản Đàn ghi ta của Lor-ca – Thanh Thảo

Trang 48, 49, Ngữ văn lớp 12, tập 1 - Bộ kết nối tri thức với cuộc sống. 

Trong nền thơ ca hiện đại Việt Nam, Thanh Thảo là một nhà thơ luôn có ý thức tìm tòi, đổi mới cách biểu đạt. Thơ ông thường không đi theo lối kể chuyện hay miêu tả trực tiếp mà sử dụng những hình ảnh giàu tính biểu tượng, những liên tưởng bất ngờ và ngôn ngữ cô đọng để diễn tả những suy tư sâu sắc về con người và nghệ thuật. Đàn ghi ta của Lor-ca, sáng tác năm 1979 và in trong tập Khối vuông ru-bích, là một trong những bài thơ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật ấy. Lấy cảm hứng từ cuộc đời và cái chết bi tráng của nhà thơ Tây Ban Nha Federico García Lorca, Thanh Thảo đã dựng lên hình tượng một người nghệ sĩ tài hoa, tự do, giàu khát vọng sáng tạo, đồng thời thể hiện niềm tiếc thương sâu sắc và khẳng định sức sống bất diệt của nghệ thuật chân chính.

Ngay từ những câu thơ đầu tiên, Lor-ca xuất hiện trong một không gian đậm chất Tây Ban Nha:

“những tiếng đàn bọt nước

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chuếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn”

Hình ảnh “tiếng đàn bọt nước” là một liên tưởng đặc biệt giàu sức gợi. Âm thanh vốn vô hình nay được hình dung như những “bọt nước” mong manh, trong trẻo và dễ tan vỡ. Tiếng đàn vừa gợi vẻ đẹp của nghệ thuật vừa gợi cảm giác về một số phận ngắn ngủi, mong manh. Hình ảnh “Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt” lại đưa người đọc vào không gian văn hóa đặc trưng của đất nước Tây Ban Nha với những trận đấu bò, những chiếc áo choàng đỏ và không khí mạnh mẽ, dữ dội. Âm thanh “li-la li-la li-la” vang lên như tiếng đàn, đồng thời tạo nên một giai điệu vừa da diết vừa ám ảnh.

Trong không gian ấy, Lor-ca hiện lên với hình ảnh một người nghệ sĩ tự do:

“đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chuếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn”

Các hình ảnh “lang thang”, “miền đơn độc”, “vầng trăng chuếnh choáng”, “yên ngựa mỏi mòn” tạo nên chân dung một nghệ sĩ đang trên hành trình tìm kiếm và sáng tạo. Lor-ca dường như sống giữa nghệ thuật và cuộc đời, giữa ánh sáng của cái đẹp và sự cô đơn của người nghệ sĩ tiên phong. Những hình ảnh ấy cũng mang màu sắc lãng mạn, mơ hồ, tạo nên vẻ đẹp phóng khoáng nhưng buồn thương cho nhân vật.

Nếu phần đầu bài thơ là bức tranh về Lor-ca trong không gian văn hóa Tây Ban Nha thì những câu thơ tiếp theo đột ngột chuyển sang một không khí dữ dội, bi thảm:

“Tây Ban Nha

hát nghêu ngao

bỗng kinh hoàng

áo choàng bê bết đỏ

Lor-ca bị điệu về bãi bắn

chàng đi như người mộng du”

Từ “bỗng” tạo nên bước ngoặt mạnh mẽ trong cảm xúc. Không gian đang tràn đầy âm thanh và vẻ đẹp nghệ thuật bỗng bị xé toạc bởi bạo lực. “Áo choàng bê bết đỏ” không còn chỉ là màu sắc đặc trưng của văn hóa Tây Ban Nha mà đã chuyển thành màu của máu và cái chết. Lor-ca bị đưa đến “bãi bắn”, đối diện trực tiếp với bi kịch của mình.

Tuy nhiên, hình ảnh “chàng đi như người mộng du” lại đem đến một cảm giác khác. Lor-ca không được miêu tả như một con người hoảng loạn trước cái chết mà như đang bước vào một thế giới khác. Cách so sánh này làm cho hình tượng Lor-ca trở nên vừa thực vừa huyền ảo. Cái chết của người nghệ sĩ tuy đau đớn nhưng không thể làm mất đi vẻ đẹp và phẩm chất tinh thần của ông.

Bi kịch của Lor-ca được đẩy lên cao nhất qua hình tượng tiếng ghi ta:

“tiếng ghi ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi ta ròng ròng

máu chảy”

Ở đoạn thơ này, Thanh Thảo liên tục sử dụng những hình ảnh chuyển đổi cảm giác. Tiếng đàn không chỉ được nghe bằng tai mà còn được cảm nhận bằng màu sắc, hình khối và cảm xúc. “Tiếng ghi ta nâu” gợi âm hưởng trầm ấm, sâu lắng. “Tiếng ghi ta lá xanh” gợi sức sống, tuổi trẻ và niềm hi vọng. Đặc biệt, hình ảnh “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” lại gợi sự mong manh, đổ vỡ.

Nếu những âm thanh trước đó còn mang vẻ đẹp của sự sống thì đến:

“tiếng ghi ta ròng ròng

máu chảy”

tiếng đàn đã mang hình hài của một cơ thể bị thương. Đây là một hình ảnh đầy ám ảnh. Lor-ca bị sát hại, nhưng người chịu tổn thương không chỉ là cá nhân Lor-ca. Cái chết của ông còn là một vết thương đối với nghệ thuật, tự do và cái đẹp. Tiếng đàn trở thành tiếng nói của nỗi đau, tiếng nói của một tâm hồn nghệ sĩ bị bạo lực hủy diệt về thể xác nhưng không thể hủy diệt về tinh thần.

Sau cái chết của Lor-ca, bài thơ chuyển sang những suy tư sâu sắc hơn về sự tồn tại của nghệ thuật:

“không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang

giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng”

Câu thơ “không ai chôn cất tiếng đàn” có ý nghĩa biểu tượng đặc biệt. Lor-ca có thể bị sát hại, nhưng tiếng đàn của ông không thể bị chôn vùi. “Tiếng đàn” lúc này đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một âm thanh cụ thể để trở thành biểu tượng cho nghệ thuật, tài năng, tâm hồn và những sáng tạo mà Lor-ca để lại.

So sánh “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” càng làm nổi bật sức sống ấy. Cỏ mọc tự nhiên, âm thầm nhưng mạnh mẽ, có thể vươn lên ở nhiều nơi và không dễ bị tiêu diệt. Nghệ thuật chân chính cũng vậy. Nó có thể bị ngăn cản trong một thời điểm, nhưng vẫn có khả năng tồn tại, lan tỏa và sống mãi trong lòng con người.

Hình ảnh “giọt nước mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng” lại tạo nên một không gian huyền ảo và đầy thương cảm. Vầng trăng vốn thường tượng trưng cho vẻ đẹp, sự trong sáng và nghệ thuật. Khi được kết hợp với “giọt nước mắt”, vầng trăng trở thành biểu tượng cho nỗi tiếc thương trước sự ra đi của Lor-ca. Ánh sáng ấy lại “long lanh trong đáy giếng”, khiến nỗi đau trở nên sâu thẳm nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp trong trẻo.

Những câu thơ tiếp theo đưa người đọc đến hình ảnh Lor-ca trong hành trình cuối cùng:

“đường chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng

Lor-ca bơi sang ngang

trên chiếc ghi ta màu bạc”

“Đường chỉ tay đã đứt” có thể được hiểu như một biểu tượng về số phận đã chấm dứt. Cuộc đời Lor-ca không còn tiếp tục theo nghĩa thông thường. Nhưng ngay sau đó, hình ảnh “dòng sông rộng vô cùng” lại mở ra một không gian khác. Lor-ca “bơi sang ngang”, giống như đang vượt qua ranh giới giữa sự sống và cái chết.

Đặc biệt, hình ảnh “chiếc ghi ta màu bạc” khiến cái chết không còn chỉ mang màu sắc bi thương mà còn có vẻ đẹp huyền ảo. Cây đàn – biểu tượng của nghệ thuật – trở thành phương tiện đưa Lor-ca sang một thế giới khác. Người nghệ sĩ ra đi nhưng nghệ thuật vẫn đồng hành cùng ông, và cũng chính nghệ thuật giúp hình tượng Lor-ca tiếp tục tồn tại.

Ở khổ thơ cuối, sự ra đi của Lor-ca được thể hiện bằng những hình ảnh đầy tính tượng trưng:

“chàng ném lá bùa cô gái Di-gan

vào xoáy nước

chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt”

Hành động “ném lá bùa cô gái Di-gan / vào xoáy nước” có thể được hiểu như sự dứt bỏ những ràng buộc của đời sống trần thế. Đặc biệt, câu thơ “chàng ném trái tim mình / vào lặng yên bất chợt” diễn tả sự ra đi của Lor-ca trong một cách nhìn vừa đau thương vừa thanh thản.

“Trái tim” là biểu tượng của tình yêu, đam mê và toàn bộ tâm hồn người nghệ sĩ. Lor-ca đã dành trái tim mình cho nghệ thuật, cho tự do và cho cuộc đời. Khi cái chết đến, ông trao trả tất cả vào “lặng yên bất chợt”. Cụm từ này vừa gợi sự đột ngột của cái chết vừa tạo cảm giác về một sự giải thoát.

Đáng chú ý, bài thơ không kết thúc bằng tiếng súng hay hình ảnh cái chết mà kết thúc bằng âm thanh:

“li-la li-la li-la…”

Âm thanh ấy đã từng xuất hiện ở đầu bài thơ và nay trở lại ở cuối bài. Cấu trúc đầu – cuối tương ứng tạo nên cảm giác một vòng tròn nghệ thuật. Lor-ca đã chết nhưng tiếng đàn vẫn tiếp tục vang lên. Âm thanh “li-la” vừa giống tiếng đàn, vừa giống một khúc tưởng niệm, vừa mang theo niềm tin vào sự trường tồn của nghệ thuật.

Qua toàn bộ bài thơ, hình tượng tiếng đàn trở thành sợi dây liên kết giữa cuộc đời, cái chết và sự bất tử của Lor-ca. Tiếng đàn lúc đầu là âm thanh của sự sống, của nghệ thuật và khát vọng tự do; sau đó là tiếng đàn đau thương, “ròng ròng / máu chảy”; rồi tiếng đàn trở thành “cỏ mọc hoang”, vượt qua cái chết; cuối cùng lại ngân vang trong âm thanh “li-la li-la li-la…”. Sự vận động ấy thể hiện tư tưởng sâu sắc của Thanh Thảo: bạo lực có thể hủy diệt một con người nhưng không thể dễ dàng tiêu diệt những giá trị tinh thần và nghệ thuật chân chính.

Bên cạnh giá trị nội dung, bài thơ còn đặc sắc ở nghệ thuật biểu đạt. Thanh Thảo sử dụng thể thơ tự do với những câu thơ dài ngắn linh hoạt, phù hợp với dòng cảm xúc và những liên tưởng liên tục biến đổi. Hệ thống hình ảnh giàu tính tượng trưng, siêu thực tạo nên nhiều tầng ý nghĩa. Những hình ảnh như “tiếng đàn bọt nước”, “vầng trăng chuếnh choáng”, “tiếng ghi ta nâu”, “tiếng ghi ta lá xanh”, “tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy”, “chiếc ghi ta màu bạc” cho thấy khả năng liên tưởng và sáng tạo mạnh mẽ của nhà thơ.

Đặc biệt, nghệ thuật chuyển đổi cảm giác đã làm cho âm thanh của tiếng đàn trở nên hữu hình. Tiếng đàn có màu sắc, hình dáng, sức nặng và cả sự sống. Cùng với đó, điệp âm “li-la li-la li-la…” tạo nên nhạc tính đặc biệt, khiến bài thơ giống như một bản nhạc tưởng niệm Lor-ca.

Đàn ghi ta của Lor-ca không phải là một bài thơ kể lại đầy đủ cuộc đời của Lor-ca mà là một bản tưởng niệm được xây dựng bằng những hình ảnh, âm thanh và biểu tượng. Qua hình tượng Lor-ca, Thanh Thảo đã thể hiện niềm ngưỡng mộ đối với một nghệ sĩ tài hoa, có tinh thần tự do và khát vọng đổi mới. Qua hình tượng tiếng đàn, nhà thơ đồng thời bày tỏ niềm tiếc thương trước cái chết bi thảm của Lor-ca và khẳng định sức sống bền bỉ của nghệ thuật chân chính.

Có thể nói, Đàn ghi ta của Lor-ca là một trong những sáng tác tiêu biểu cho tinh thần đổi mới của thơ ca Việt Nam hiện đại. Bài thơ vừa mang âm hưởng bi thương trước số phận người nghệ sĩ, vừa chứa đựng niềm tin vào sức mạnh của nghệ thuật. Lor-ca đã ra đi, nhưng tiếng đàn của ông vẫn còn vang vọng. Và chính sự ngân vang ấy đã biến cái chết thành một dấu mốc để nghệ thuật tiếp tục sống, tiếp tục lay động con người qua thời gian.

Thiên Di.