Phân tích giá trị nội dung và nghệ thuật bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca – Thanh Thảo

Trang 48, 49, Ngữ văn lớp 12, tập 1 - Bộ kết nối tri thức với cuộc sống. 

Trong nền thơ Việt Nam hiện đại, Thanh Thảo là một trong những nhà thơ có nhiều tìm tòi, cách tân trong tư duy nghệ thuật và phương thức biểu đạt. Thơ ông thường không đi theo lối miêu tả trực tiếp mà thiên về những hình ảnh giàu tính biểu tượng, những liên tưởng bất ngờ và những khoảng trống để người đọc tự khám phá. Đàn ghi ta của Lor-ca, sáng tác năm 1979 và in trong tập Khối vuông ru-bích năm 1985, là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách ấy. Lấy cảm hứng từ cuộc đời và cái chết bi tráng của nhà thơ Tây Ban Nha Federico García Lorca, Thanh Thảo đã tạo nên một khúc tưởng niệm giàu cảm xúc về người nghệ sĩ tài hoa, đồng thời khẳng định sức sống lâu bền của nghệ thuật chân chính. Giá trị của bài thơ được thể hiện nổi bật ở cả nội dung sâu sắc và nghệ thuật biểu đạt độc đáo.

Trước hết, bài thơ thể hiện niềm ngưỡng mộ và trân trọng đối với Lor-ca – một nghệ sĩ tài hoa, tự do và giàu khát vọng sáng tạo. Ngay từ những câu thơ đầu tiên, Lor-ca đã xuất hiện trong không gian văn hóa Tây Ban Nha:

“những tiếng đàn bọt nước

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chuếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn”

Hình ảnh “tiếng đàn bọt nước” là một liên tưởng giàu tính tượng trưng. Tiếng đàn vốn vô hình nay trở nên mong manh như những bọt nước. Nó vừa gợi vẻ đẹp trong trẻo của nghệ thuật vừa gợi cảm giác về một số phận ngắn ngủi. Lor-ca xuất hiện trong dáng vẻ của một người nghệ sĩ “đi lang thang”, mang theo tiếng đàn, ánh trăng và sự cô đơn. Những hình ảnh ấy tạo nên chân dung một nghệ sĩ phóng khoáng, luôn tìm kiếm con đường riêng trong nghệ thuật.

Không gian Tây Ban Nha cũng được gợi lên bằng hình ảnh “áo choàng đỏ gắt” và âm thanh “li-la li-la li-la”. Màu đỏ vừa mang nét đặc trưng của văn hóa Tây Ban Nha vừa tạo cảm giác mạnh mẽ, dữ dội. Trong không gian ấy, Lor-ca hiện lên như một biểu tượng của nghệ thuật và tự do. Ông không chỉ sáng tạo nghệ thuật mà còn mang trong mình khát vọng đổi mới, muốn vượt qua những giới hạn cũ để tìm kiếm một con đường mới.

Tuy nhiên, vẻ đẹp ấy nhanh chóng bị phủ bóng bởi bi kịch. Không gian thơ chuyển đột ngột:

“Tây Ban Nha

hát nghêu ngao

bỗng kinh hoàng

áo choàng bê bết đỏ

Lor-ca bị điệu về bãi bắn

chàng đi như người mộng du”

Từ “bỗng” tạo nên sự thay đổi đột ngột của mạch thơ. Âm thanh và vẻ đẹp của nghệ thuật bị thay thế bởi bạo lực và cái chết. Hình ảnh “áo choàng bê bết đỏ” không còn chỉ là màu sắc của văn hóa Tây Ban Nha mà đã trở thành màu máu. Lor-ca bị đưa đến “bãi bắn”, kết thúc cuộc đời ở tuổi còn trẻ.

Cái chết của Lor-ca là một bi kịch của người nghệ sĩ trong một thời đại đầy bạo lực. Tuy nhiên, Thanh Thảo không miêu tả cái chết theo cách trực diện mà sử dụng hình ảnh “chàng đi như người mộng du”. Cách diễn tả này khiến Lor-ca trở nên vừa gần gũi vừa huyền ảo. Người nghệ sĩ dường như đã vượt qua nỗi sợ hãi của cái chết để bước vào một thế giới khác. Chính vì vậy, cái chết của Lor-ca tuy đau thương nhưng không làm hình tượng của ông trở nên nhỏ bé. Ngược lại, nó càng làm nổi bật vẻ đẹp tinh thần của người nghệ sĩ.

Bi kịch ấy còn được thể hiện sâu sắc qua hình tượng tiếng ghi ta:

“tiếng ghi ta nâu

bầu trời cô gái ấy

tiếng ghi ta lá xanh biết mấy

tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan

tiếng ghi ta ròng ròng

máu chảy”

Tiếng ghi ta xuất hiện với nhiều màu sắc và hình dáng khác nhau. “Tiếng ghi ta nâu”, “tiếng ghi ta lá xanh”, “tiếng ghi ta tròn bọt nước” là những cách diễn đạt giàu tính tượng trưng và thể hiện rõ sự giao thoa giữa các giác quan. Âm thanh không còn đơn thuần là âm thanh mà đã trở thành màu sắc, hình khối và trạng thái.

Nếu “tiếng ghi ta nâu” gợi âm hưởng trầm lắng, “tiếng ghi ta lá xanh” gợi sự sống và tuổi trẻ thì “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” lại gợi sự mong manh và đổ vỡ. Đến hình ảnh:

“tiếng ghi ta ròng ròng

máu chảy”

tiếng đàn dường như đã mang trên mình vết thương của Lor-ca. Người nghệ sĩ bị sát hại nhưng tiếng đàn cũng như đang chịu đau đớn. Qua đó, Thanh Thảo cho thấy bạo lực không chỉ hủy hoại một con người mà còn gây tổn thương đối với nghệ thuật và khát vọng tự do.

Tuy nhiên, bài thơ không dừng lại ở bi kịch và sự mất mát. Một trong những tư tưởng sâu sắc nhất của tác phẩm là khẳng định sức sống của nghệ thuật sau cái chết của người nghệ sĩ:

“không ai chôn cất tiếng đàn

tiếng đàn như cỏ mọc hoang”

Câu thơ “không ai chôn cất tiếng đàn” mang ý nghĩa biểu tượng. Lor-ca đã chết nhưng nghệ thuật của ông không thể bị chôn vùi. Tiếng đàn đã vượt khỏi sự tồn tại của một nhạc cụ cụ thể để trở thành biểu tượng cho tài năng, tâm hồn và những sáng tạo nghệ thuật của Lor-ca.

Hình ảnh “cỏ mọc hoang” càng làm nổi bật sức sống ấy. Cỏ mọc âm thầm nhưng mạnh mẽ, không cần sự chăm sóc vẫn có thể vươn lên. Nghệ thuật chân chính cũng có khả năng tồn tại như vậy. Nó có thể bị đàn áp hoặc bị lãng quên trong một thời gian, nhưng những giá trị đích thực vẫn có thể tiếp tục sống trong lòng con người và lan truyền qua các thế hệ.

Cùng với đó là hình ảnh:

“giọt nước mắt vầng trăng

long lanh trong đáy giếng”

Vầng trăng là hình ảnh quen thuộc gắn với vẻ đẹp, sự trong sáng và nghệ thuật. Khi được kết hợp với “giọt nước mắt”, vầng trăng trở thành biểu tượng của niềm tiếc thương. Không gian “đáy giếng” sâu và tĩnh lặng khiến hình ảnh ấy trở nên huyền ảo, đồng thời gợi một nỗi đau sâu thẳm trước sự ra đi của người nghệ sĩ.

Ở những câu thơ tiếp theo, sự ra đi của Lor-ca được diễn tả bằng một hệ thống hình ảnh giàu tính tượng trưng:

“đường chỉ tay đã đứt

dòng sông rộng vô cùng

Lor-ca bơi sang ngang

trên chiếc ghi ta màu bạc”

“Đường chỉ tay đã đứt” gợi sự kết thúc của một đời người. “Dòng sông rộng vô cùng” lại có thể được hiểu như ranh giới giữa sự sống và cái chết. Lor-ca “bơi sang ngang”, vượt qua dòng sông để bước sang một thế giới khác. Đáng chú ý, ông không đi một mình mà đi “trên chiếc ghi ta màu bạc”. Cây đàn trở thành người bạn đồng hành cuối cùng và cũng là biểu tượng cho nghệ thuật đưa Lor-ca vượt qua giới hạn của cái chết.

Đến khổ thơ cuối, Lor-ca dường như chủ động dứt bỏ những ràng buộc của cuộc đời:

“chàng ném lá bùa cô gái Di-gan

vào xoáy nước

chàng ném trái tim mình

vào lặng yên bất chợt”

Hành động “ném” được lặp lại hai lần, tạo cảm giác quyết liệt và dứt khoát. Lor-ca ném “lá bùa” vào xoáy nước, rồi ném “trái tim mình” vào sự im lặng. Hình ảnh “trái tim” tượng trưng cho tình yêu, niềm đam mê và tâm hồn của người nghệ sĩ. Cái chết ở đây không chỉ được nhìn như một sự kết thúc đau thương mà còn như một sự giải thoát khỏi những ràng buộc của đời sống.

Bài thơ khép lại bằng âm thanh:

“li-la li-la li-la…”

Âm thanh này đã xuất hiện ở đầu bài thơ và nay trở lại ở cuối bài, tạo nên kết cấu tương ứng. Nếu lúc đầu “li-la…” gắn với sự xuất hiện của Lor-ca thì cuối bài, nó vang lên khi Lor-ca đã ra đi. Điều đó tạo nên một nghịch lí đầy ý nghĩa: người nghệ sĩ mất đi nhưng tiếng đàn vẫn còn.

“Li-la” có thể được cảm nhận như tiếng đàn ghi ta ngân nga, như một khúc nhạc tưởng niệm và cũng như dư âm của nghệ thuật còn vang vọng sau cái chết. Nhờ vậy, bài thơ không kết thúc hoàn toàn trong bi thương mà mở ra một cảm giác về sự tiếp nối. Cái chết khép lại cuộc đời Lor-ca nhưng không thể khép lại đời sống của nghệ thuật.

Về giá trị nghệ thuật, trước hết phải kể đến việc Thanh Thảo sử dụng thể thơ tự do. Các dòng thơ dài ngắn không đều, cách xuống dòng linh hoạt, tạo nên nhịp điệu biến đổi theo cảm xúc. Hình thức ấy phù hợp với một bài thơ giàu liên tưởng và mang tính tượng trưng như Đàn ghi ta của Lor-ca.

Một đặc điểm nổi bật khác là hệ thống hình ảnh tượng trưng, siêu thực và giàu sức gợi. Những hình ảnh như “tiếng đàn bọt nước”, “vầng trăng chuếnh choáng”, “áo choàng bê bết đỏ”, “tiếng ghi ta nâu”, “tiếng ghi ta lá xanh”, “giọt nước mắt vầng trăng”, “chiếc ghi ta màu bạc” không chỉ mang ý nghĩa tả thực mà còn mở ra nhiều tầng liên tưởng. Người đọc không chỉ tiếp nhận hình ảnh mà còn phải suy nghĩ về những ý nghĩa phía sau chúng.

Thanh Thảo đặc biệt thành công trong nghệ thuật chuyển đổi cảm giác. Âm thanh của tiếng ghi ta được cảm nhận bằng màu sắc và hình khối. Tiếng đàn có thể “nâu”, “xanh”, “tròn”, thậm chí “ròng ròng / máu chảy”. Cách biểu đạt này tạo nên sự hòa quyện giữa thơ và nhạc, giữa âm thanh và hình ảnh, đồng thời làm cho tiếng đàn trở thành hình tượng nghệ thuật trung tâm của tác phẩm.

Bài thơ cũng sử dụng hiệu quả điệp từ, điệp cấu trúc và những hình ảnh đối lập. Sự lặp lại của “tiếng ghi ta”, “chàng”, “li-la…” tạo nên sự liên kết cho toàn bài. Đặc biệt, sự đối lập giữa tiếng đàn và cái chết, giữa sự im lặng và âm thanh, giữa sự mất đi của con người và sự tồn tại của nghệ thuật đã góp phần làm nổi bật tư tưởng của tác phẩm.

Ngoài ra, việc sử dụng âm thanh “li-la li-la li-la…” ở đầu và cuối bài tạo nên nhạc tính và kết cấu vòng tròn. Âm thanh ấy như một dòng chảy xuyên suốt bài thơ, gắn kết quá khứ với hiện tại, sự sống với cái chết và con người với nghệ thuật.

Từ những đặc điểm trên, có thể thấy Đàn ghi ta của Lor-ca là một bài thơ có giá trị nội dung sâu sắc và giá trị nghệ thuật đặc biệt. Về nội dung, tác phẩm thể hiện niềm ngưỡng mộ đối với Lor-ca – người nghệ sĩ tài hoa, có khát vọng tự do và đổi mới; đồng thời thể hiện nỗi đau trước cái chết bi thảm của ông. Quan trọng hơn, bài thơ khẳng định sức sống lâu bền của nghệ thuật chân chính: người nghệ sĩ có thể ra đi nhưng những sáng tạo của họ vẫn tiếp tục tồn tại.

Về nghệ thuật, Thanh Thảo đã thể hiện rõ phong cách thơ giàu tính tượng trưng, với thể thơ tự do, hình ảnh giàu liên tưởng, nghệ thuật chuyển đổi cảm giác, ngôn ngữ cô đọng và nhạc tính đặc biệt. Hình tượng tiếng đàn cùng âm thanh “li-la li-la li-la…” đã tạo nên một dư âm vừa đau thương vừa đẹp đẽ.

Đàn ghi ta của Lor-ca vì thế không chỉ là lời tưởng niệm dành cho một nghệ sĩ tài hoa của Tây Ban Nha mà còn là lời khẳng định về sức mạnh của nghệ thuật và khát vọng tự do. Qua những câu thơ giàu sức gợi, Thanh Thảo đã khiến hình ảnh Lor-ca vượt ra khỏi giới hạn của một con người cụ thể để trở thành biểu tượng của người nghệ sĩ luôn sống, sáng tạo và dấn thân vì cái đẹp. Lor-ca đã đi vào “lặng yên bất chợt”, nhưng tiếng đàn vẫn ngân vang, để nghệ thuật tiếp tục sống trong thời gian và trong lòng con người.

Mẫu Đơn.