Cách xử lý rơm để trồng nấm: Làm đúng ngay từ đầu để nấm khỏe, ít nhiễm bệnh

Rơm rạ sau mỗi vụ lúa thường được tận dụng để làm thức ăn cho gia súc, ủ phân hoặc đốt bỏ. Tuy nhiên, đây cũng là nguồn nguyên liệu rất phù hợp để trồng một số loại nấm, đặc biệt là nấm rơm. Nếu xử lý rơm đúng cách, nguyên liệu sẽ có độ ẩm thích hợp, sạch hơn, tơi xốp và tạo điều kiện thuận lợi cho sợi nấm phát triển.

Ngược lại, nếu rơm còn quá bẩn, quá khô, quá ướt hoặc xử lý không đạt yêu cầu, nấm rất dễ bị nhiễm mốc, thối nguyên liệu và cho năng suất thấp.

Vậy rơm cần được xử lý như thế nào trước khi trồng nấm? Dưới đây là quy trình tương đối đơn giản, phù hợp với điều kiện sản xuất quy mô hộ gia đình và người mới bắt đầu.

Chọn rơm như thế nào để trồng nấm?

Không phải loại rơm nào cũng cho kết quả giống nhau. Trước tiên cần chọn được nguồn rơm tương đối sạch và còn tốt.

Nên chọn rơm lúa khô, không bị mốc, không có mùi chua hoặc mùi hôi bất thường. Rơm có màu vàng tự nhiên, thân tương đối dai, không bị mục nát thường thích hợp hơn.

Nếu có thể, nên sử dụng rơm từ ruộng lúa không bị nhiễm bệnh nặng. Rơm đã bị mốc xanh, mốc đen hoặc phân hủy mạnh thì không nên đem làm nguyên liệu trồng nấm.

Rơm quá cũ, đã nằm ngoài trời lâu ngày và bị mưa nắng nhiều lần cũng thường khó kiểm soát chất lượng. Khi bóp hoặc vò, nếu rơm vụn nát quá nhiều thì nên loại bỏ.

Một điểm cần lưu ý là không nên sử dụng rơm còn dính nhiều đất, bùn, dầu mỡ, hóa chất hoặc tạp chất khác.

Làm sạch rơm trước khi xử lý

Sau khi chọn rơm, cần loại bỏ những phần không phù hợp như cỏ dại, đất đá, dây nilon và các loại rác lẫn trong rơm.

Nếu rơm quá bẩn, có thể rũ hoặc giũ rơm để đất cát rơi ra ngoài. Không nhất thiết phải rửa rơm thật sạch như rửa thực phẩm, bởi việc ngâm rửa quá lâu có thể làm thất thoát một phần chất dinh dưỡng và khiến nguyên liệu khó kiểm soát độ ẩm.

Đối với rơm khô nguyên liệu, mục tiêu của bước này là làm cho nguyên liệu tương đối sạch và đồng đều trước khi bước sang công đoạn xử lý chính.

Cắt rơm cho phù hợp

Rơm quá dài sẽ khó tạo thành mô hoặc đóng bịch, đồng thời khó điều chỉnh độ ẩm đồng đều.

Có thể cắt rơm thành những đoạn vừa phải, thường khoảng 5–10 cm đối với nhiều quy trình trồng nấm từ rơm. Kích thước cụ thể có thể điều chỉnh tùy loại nấm và phương pháp trồng.

Rơm sau khi cắt không nên bị nghiền nát thành bột. Cấu trúc sợi của rơm vẫn cần được giữ tương đối tốt để tạo độ thông thoáng cho khối nguyên liệu.

Ngâm rơm để tạo độ ẩm

Đây là bước rất quan trọng vì rơm khô không thể được đưa vào trồng nấm ngay.

Rơm cần được làm ẩm để đạt mức phù hợp cho sự phát triển của hệ sợi nấm. Có thể ngâm rơm trong nước sạch trong thời gian phù hợp với tình trạng khô và độ hút nước của rơm, sau đó vớt ra để ráo.

Không nên chỉ nhìn vào thời gian ngâm mà quyết định rơm đã đạt độ ẩm hay chưa. Rơm mới thu hoạch, rơm phơi khô kỹ hoặc rơm đã để lâu có khả năng hút nước khác nhau.

Cách kiểm tra đơn giản là lấy một nắm rơm đã xử lý và bóp chặt bằng tay. Rơm cần đủ ẩm nhưng không được sũng nước. Khi thả tay, rơm vẫn giữ được độ tơi tương đối, không biến thành một khối nhão.

Rơm quá khô: sợi nấm khó phát triển và nhanh mất nước.

Rơm quá ướt: không khí trong khối nguyên liệu bị giảm, dễ phát sinh vi khuẩn, nấm mốc và hiện tượng thối rơm.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là làm cho rơm càng ướt càng tốt mà là đưa rơm về độ ẩm phù hợp.

Xử lý rơm bằng nhiệt

Sau khi làm ẩm, một trong những phương pháp phổ biến để giảm lượng vi sinh vật cạnh tranh trong nguyên liệu là xử lý nhiệt.

Tùy quy mô sản xuất, người trồng có thể sử dụng phương pháp hấp hoặc thanh trùng bằng hơi nóng. Mục đích là làm giảm các vi sinh vật gây nhiễm, côn trùng và các sinh vật cạnh tranh trong rơm trước khi đưa giống nấm vào.

Đối với sản xuất nhỏ tại hộ gia đình, phương pháp xử lý bằng nước nóng cũng có thể được sử dụng trong một số quy trình trồng nấm, nhưng cần kiểm soát nhiệt độ và thời gian phù hợp với từng loại nấm.

Không nên hiểu xử lý nhiệt là phải làm cho rơm "vô trùng tuyệt đối". Trong sản xuất thực tế, mục tiêu thường là giảm sinh vật cạnh tranh xuống mức mà giống nấm có thể nhanh chóng chiếm lĩnh nguyên liệu.

Sau khi xử lý nhiệt, rơm cần được để nguội trước khi cấy giống.

Đây là điểm rất quan trọng. Nếu rơm còn nóng mà đưa giống nấm vào, nhiệt độ cao có thể làm chết hoặc làm yếu giống.

Có cần bổ sung vôi khi xử lý rơm không?

Trong nhiều quy trình trồng nấm từ rơm, nước vôi được sử dụng để hỗ trợ làm sạch nguyên liệu và điều chỉnh môi trường của rơm.

Tuy nhiên, không nên tự ý cho thật nhiều vôi với suy nghĩ càng nhiều càng tốt. Lượng vôi cần dùng phụ thuộc vào loại nấm, chất lượng rơm và phương pháp xử lý.

Nếu sử dụng nước vôi, cần pha đúng nồng độ theo quy trình kỹ thuật đang áp dụng. Sau khi xử lý, rơm phải được để ráo và kiểm tra lại độ ẩm trước khi cấy giống.

Đối với người mới bắt đầu, tốt nhất nên chọn một công thức xử lý đã được áp dụng ổn định cho đúng loại nấm mình định trồng thay vì trộn nhiều loại phụ gia cùng lúc.

Kiểm tra rơm sau khi xử lý

Trước khi cấy giống, cần kiểm tra kỹ nguyên liệu.

Rơm đạt yêu cầu thường có những đặc điểm:

• Có màu vàng tương đối tự nhiên.
• Mềm hơn so với rơm khô ban đầu nhưng vẫn còn cấu trúc sợi.
• Đủ ẩm nhưng không chảy nước.
• Không có mùi thối hoặc mùi chua bất thường.
• Không xuất hiện những mảng mốc xanh, đen hoặc các dấu hiệu nhiễm rõ ràng.
• Rơm tương đối tơi, không bị nén thành khối bí chặt.

Nếu rơm có mùi chua nặng, nhớt, thối hoặc xuất hiện nhiều mốc lạ thì không nên cố sử dụng để cấy giống. Một mẻ nguyên liệu nhiễm bệnh ngay từ đầu rất khó cứu và có thể làm ảnh hưởng đến cả khu vực trồng nấm.

Độ ẩm của rơm quan trọng như thế nào?

Độ ẩm là một trong những yếu tố quyết định sự thành công của quá trình trồng nấm.

Sợi nấm cần nước để sinh trưởng, nhưng đồng thời cũng cần oxy. Khi rơm quá ướt, các khoảng trống giữa những sợi rơm bị nước chiếm chỗ, làm giảm lượng không khí trong nguyên liệu.

Ngược lại, rơm quá khô khiến sợi nấm phát triển chậm, dễ bị mất nước và khó lan đều.

Vì vậy, người trồng cần đặc biệt chú ý đến sự cân bằng giữa nước và độ thông thoáng.

Đây cũng là lý do tại sao không nên nhìn thấy rơm khô rồi đổ thật nhiều nước vào. Rơm có thể giữ nước ở bên ngoài nhưng bên trong vẫn chưa thấm đều, hoặc ngược lại, phần bên ngoài đã quá ướt trong khi cấu trúc bên trong chưa đạt yêu cầu.

Sau khi xử lý, rơm cần được để nguội và ráo

Sau công đoạn xử lý nhiệt hoặc xử lý bằng nước, rơm cần được đưa về trạng thái thích hợp trước khi cấy giống.

Nếu rơm còn quá nóng, giống nấm có thể bị ảnh hưởng.

Nếu rơm còn đọng quá nhiều nước, môi trường bên trong cũng dễ bị bí.

Có thể trải rơm thành lớp tương đối mỏng trên bề mặt sạch để rơm thoát bớt nhiệt và nước dư. Trong quá trình này cần hạn chế để rơm tiếp xúc với đất bẩn hoặc các nguồn gây nhiễm.

Đây là công đoạn tưởng đơn giản nhưng lại rất dễ bị bỏ qua. Nhiều trường hợp nguyên liệu đã xử lý tốt nhưng bị nhiễm trở lại do để trực tiếp xuống nền đất hoặc thao tác bằng dụng cụ không sạch.

Cấy giống vào rơm như thế nào?

Khi rơm đã đạt độ ẩm và nhiệt độ phù hợp, có thể tiến hành cấy giống theo phương pháp trồng nấm đã lựa chọn.

Với nấm rơm, rơm thường được xếp thành mô hoặc luống tùy điều kiện sản xuất. Giống được bố trí vào các vị trí thích hợp để sợi nấm có thể lan nhanh sang khối rơm.

Với những loại nấm được trồng trong bịch, rơm sau khi xử lý sẽ được phối trộn và đóng bịch trước khi cấy giống.

Điểm quan trọng là giống nấm phải khỏe, sạch và có nguồn gốc rõ ràng. Rơm được xử lý tốt nhưng giống yếu hoặc đã nhiễm bệnh thì năng suất vẫn có thể thấp.

Không nên cho quá nhiều chất bổ sung

Một số người mới trồng nấm thường nghĩ rằng bổ sung càng nhiều cám, phân hoặc chất dinh dưỡng thì nấm càng nhanh lớn. Đây là cách làm khá rủi ro.

Việc bổ sung dinh dưỡng không đúng tỷ lệ có thể làm tăng nguy cơ nhiễm vi sinh vật cạnh tranh. Đặc biệt trong điều kiện xử lý nguyên liệu chưa tốt, những chất giàu dinh dưỡng có thể khiến vi khuẩn và nấm mốc phát triển mạnh.

Nếu công thức sản xuất không yêu cầu bổ sung, có thể bắt đầu bằng nguyên liệu rơm được xử lý đúng cách thay vì tự ý thêm nhiều thành phần.

Khi đã có kinh nghiệm và muốn tăng năng suất, việc bổ sung dinh dưỡng nên dựa trên công thức cụ thể dành cho từng loại nấm.

Những lỗi thường gặp khi xử lý rơm

Một lỗi phổ biến là sử dụng rơm đã bị mốc. Người trồng nhìn thấy rơm vẫn còn khô và nghĩ rằng xử lý nhiệt có thể giải quyết hoàn toàn vấn đề. Thực tế, nguyên liệu đã hư hỏng hoặc nhiễm nặng thường không còn phù hợp để làm giá thể.

Một lỗi khác là ngâm rơm quá lâu khiến nguyên liệu hút quá nhiều nước. Sau đó, người trồng lại không để ráo kỹ trước khi cấy giống.

Ngược lại, có người xử lý rơm quá khô, khiến bên trong bó rơm vẫn chưa đủ ẩm.

Việc nén rơm quá chặt cũng là vấn đề cần tránh. Nấm không chỉ cần nước mà còn cần không khí. Một khối rơm quá chặt sẽ khiến sợi nấm khó lan và tăng nguy cơ phát sinh vùng yếm khí.

Dụng cụ và khu vực thao tác không sạch cũng là nguyên nhân khiến mẻ nấm dễ nhiễm bệnh sau khi đã xử lý nguyên liệu.

Có thể dùng rơm khô để trồng những loại nấm nào?

Rơm là nguồn nguyên liệu lignocellulose có thể được sử dụng làm giá thể cho nhiều loại nấm phân hủy cellulose, tùy theo kỹ thuật nuôi trồng.

Trong điều kiện sản xuất phổ biến ở Việt Nam, nấm rơm là đối tượng được biết đến nhiều nhất khi nhắc tới việc tận dụng rơm rạ.

Ngoài ra, rơm cũng có thể được phối hợp với một số nguyên liệu khác trong công thức giá thể của các loại nấm ăn khác. Tuy nhiên, mỗi loại nấm có yêu cầu riêng về thành phần giá thể, độ ẩm, nhiệt độ, độ thông thoáng và phương pháp thanh trùng.

Do đó, không nên lấy một công thức xử lý rơm áp dụng máy móc cho tất cả các loại nấm.

Quy trình xử lý rơm dễ nhớ

Nếu mới bắt đầu, có thể hình dung quy trình theo một dòng đơn giản:

Chọn rơm tốt → làm sạch → cắt rơm → làm ẩm → xử lý nhiệt hoặc xử lý theo phương pháp phù hợp → để nguội và ráo → kiểm tra độ ẩm → cấy giống → chăm sóc.

Trong toàn bộ quy trình, ba yếu tố cần đặc biệt chú ý là nguyên liệu sạch, độ ẩm phù hợp và hạn chế nhiễm bệnh.

Làm tốt ba khâu này sẽ giúp người trồng giảm đáng kể những vấn đề thường gặp trong giai đoạn sợi nấm bắt đầu phát triển.

Mẹo giúp xử lý rơm hiệu quả hơn

Nếu mới làm, không nên xử lý một lượng rơm quá lớn ngay từ đầu. Có thể thử một mẻ nhỏ để kiểm tra chất lượng rơm, cách xử lý và khả năng phát triển của giống.

Nên chuẩn bị nguyên liệu trước khi mua giống để tránh tình trạng giống đã có nhưng rơm chưa đạt yêu cầu.

Khu vực xử lý rơm cần sạch, thoáng và hạn chế bụi đất. Các dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với rơm sau xử lý cũng cần được vệ sinh kỹ.

Khi một mẻ nấm bị nhiễm, nên tìm nguyên nhân thay vì chỉ tăng lượng hóa chất hoặc phụ gia ở mẻ sau. Nhiễm bệnh có thể xuất phát từ rơm, nước, giống, dụng cụ, độ ẩm, nhiệt độ hoặc điều kiện vệ sinh.

Đặc biệt, không nên dùng thuốc bảo vệ thực vật hoặc hóa chất không nằm trong quy trình kỹ thuật được khuyến cáo để "diệt mốc" cho rơm, bởi dư lượng hóa chất có thể ảnh hưởng đến nấm và an toàn sản phẩm.

Lời kết

Xử lý rơm là bước nền tảng quyết định rất lớn đến kết quả của một vụ trồng nấm. Một nguồn rơm tốt cần được làm sạch, làm ẩm đúng mức và xử lý phù hợp để giảm sinh vật cạnh tranh trước khi cấy giống.

Người mới trồng không cần bắt đầu bằng một quy trình quá phức tạp. Điều quan trọng nhất là chọn rơm tốt, kiểm soát độ ẩm, xử lý nguyên liệu đúng phương pháp và giữ vệ sinh trong quá trình thao tác.

Nếu làm đúng ngay từ khâu chuẩn bị rơm, sợi nấm sẽ có môi trường thuận lợi để phát triển, giảm nguy cơ nhiễm mốc và giúp việc chăm sóc ở những giai đoạn sau nhẹ nhàng hơn.

Mẫu Đơn.