Cách xử lý bã mía để trồng nấm: Làm đúng ngay từ đầu để nấm phát triển tốt

Bã mía sau khi ép nước thường bị xem là phế phẩm, nhưng nếu được xử lý đúng cách, đây lại là nguồn nguyên liệu khá phù hợp để phối trộn làm giá thể trồng một số loại nấm, đặc biệt là các loại nấm ăn sử dụng nguyên liệu giàu chất xơ như nấm sò, nấm bào ngư.

Tuy nhiên, không nên lấy bã mía vừa ép xong rồi cho giống nấm vào trồng ngay. Bã mía cần được làm sạch, phơi hoặc sấy, xử lý độ ẩm, phối trộn nguyên liệu và thanh trùng trước khi cấy giống. Làm kỹ những bước này sẽ giúp hạn chế nấm mốc, vi khuẩn cạnh tranh và tạo môi trường thuận lợi cho sợi nấm phát triển.

Dưới đây là cách xử lý bã mía để trồng nấm theo hướng đơn giản, dễ áp dụng.

Chọn bã mía phù hợp

Đây là bước đầu tiên nhưng rất quan trọng.

Nên chọn bã mía sạch, mới, không bị lẫn rác, đất, dầu mỡ hoặc hóa chất. Bã mía lấy từ những cơ sở ép nước mía cần được thu gom riêng, tránh loại đã để lâu ngoài trời hoặc bị nước mưa làm ướt.

Bã mía tốt thường có màu vàng nhạt đến vàng nâu, còn tương đối sạch và không có mùi thối.

Không nên sử dụng bã mía:

• Đã bị mốc xanh, mốc đen hoặc mốc trắng bất thường.
• Có mùi chua, hôi hoặc mùi lên men mạnh.
• Bị phân hủy, nhớt hoặc quá mục.
• Lẫn nhiều đất, rác hoặc tạp chất.
• Có dấu hiệu nhiễm hóa chất hoặc chất tẩy rửa.

Nguyên liệu đầu vào càng sạch thì công đoạn xử lý phía sau càng thuận lợi.

Làm tơi và loại bỏ tạp chất

Bã mía sau khi ép thường bị ép thành từng mảng hoặc búi khá chặt. Vì vậy, trước khi xử lý cần làm tơi nguyên liệu.

Dùng tay hoặc dụng cụ sạch tách các cục bã mía lớn thành những phần nhỏ hơn. Đồng thời nhặt bỏ lá mía, rác, dây nilon, đất đá và những phần có dấu hiệu hư hỏng.

Nếu bã quá dài, có thể cắt hoặc băm nhỏ.

Mục đích của việc này là giúp bã mía thấm nước đều hơn, dễ phối trộn và tạo độ thông thoáng tốt cho giá thể.

Không nhất thiết phải nghiền bã thành bột. Nếu bã quá nhỏ, giá thể có thể bị bí, giữ nước nhiều và làm giảm lượng không khí bên trong.

Phơi hoặc sấy bã mía

Bã mía tươi chứa khá nhiều nước nên nếu đem đóng bịch ngay sẽ rất dễ lên men, chua hoặc phát sinh nấm mốc.

Sau khi làm sạch, trải bã mía thành lớp mỏng trên nền sạch hoặc bạt sạch để phơi.

Trong điều kiện trời nắng, có thể đảo bã thường xuyên để bã khô tương đối đồng đều. Nếu không có điều kiện phơi nắng, có thể sử dụng phương pháp sấy hoặc hong khô.

Mục đích của bước này không phải chỉ để làm bã thật khô rồi đem trồng, mà chủ yếu là giúp nguyên liệu dễ bảo quản và kiểm soát độ ẩm khi phối trộn giá thể.

Nếu chưa sử dụng ngay, bã mía khô nên được bảo quản ở nơi khô ráo, sạch sẽ, tránh mưa và tránh tiếp xúc trực tiếp với nền đất.

Có cần ngâm bã mía trước khi trồng nấm?

Có.

Bã mía khô cần được làm ẩm trở lại trước khi phối trộn thành giá thể. Tuy nhiên, không nên ngâm quá lâu khiến nguyên liệu bị chua hoặc lên men.

Có thể dùng nước sạch để làm ẩm bã. Sau khi ngâm hoặc tưới nước, cần kiểm tra lại độ ẩm bằng tay.

Một cách kiểm tra đơn giản là nắm chặt một nắm giá thể trong tay:

• Nếu giá thể quá khô, không kết dính và không có cảm giác ẩm → cần bổ sung thêm nước.
• Nếu bóp nhẹ thấy nước chảy thành dòng → giá thể đang quá ướt.
• Nếu bóp chặt thấy giá thể ẩm, kết dính nhẹ nhưng không chảy nước → độ ẩm có thể phù hợp hơn.

Đối với người mới làm, kiểm tra bằng tay kết hợp theo dõi thực tế sau khi cấy giống thường dễ áp dụng hơn việc chỉ ước lượng bằng mắt.

Có nên dùng bã mía 100% để trồng nấm?

Có thể thử nghiệm, nhưng không nên mặc định rằng bã mía 100% luôn là công thức tốt nhất.

Bã mía chủ yếu cung cấp nguồn chất xơ và carbon cho nấm, nhưng thành phần dinh dưỡng và đặc tính của bã có thể thay đổi tùy giống mía, quá trình ép và cách bảo quản.

Vì vậy, trong thực tế sản xuất, bã mía có thể được phối trộn với các nguyên liệu khác để cải thiện độ tơi xốp và cân đối nguồn dinh dưỡng.

Một số nguyên liệu thường được cân nhắc phối hợp gồm:

• Mùn cưa sạch.
• Rơm rạ đã xử lý.
• Một số phụ phẩm nông nghiệp giàu chất xơ phù hợp.
• Cám gạo hoặc cám ngô với lượng phù hợp.

Tuy nhiên, người mới làm không nên cho quá nhiều cám hoặc nguyên liệu giàu dinh dưỡng ngay từ đầu. Giá thể càng giàu dinh dưỡng nhưng xử lý không tốt thì nguy cơ nhiễm mốc và vi khuẩn càng cao.

Công thức phối trộn nên bắt đầu từ quy mô nhỏ

Nếu chưa từng trồng nấm bằng bã mía, tốt nhất nên làm thử một mẻ nhỏ thay vì làm hàng trăm bịch ngay từ đầu.

Có thể bắt đầu bằng giá thể chủ yếu là bã mía, sau đó theo dõi:

• Tốc độ lan của sợi nấm.
• Màu sắc và độ khỏe của tơ nấm.
• Tỷ lệ bịch bị nhiễm mốc.
• Khả năng giữ ẩm.
• Thời gian hình thành quả thể.
• Năng suất sau mỗi đợt thu hái.

Nếu kết quả chưa tốt, điều chỉnh từng yếu tố một.

Đừng thay đổi quá nhiều thứ cùng lúc, vì khi đó rất khó xác định nguyên nhân khiến nấm phát triển kém.

Thanh trùng giá thể – bước không nên bỏ qua

Đây là một trong những khâu quyết định thành công của việc trồng nấm bằng bã mía.

Bã mía ngoài trời có thể chứa rất nhiều vi sinh vật, bào tử nấm mốc và vi khuẩn. Nếu cấy giống trực tiếp vào nguyên liệu chưa được xử lý, các sinh vật này có thể phát triển nhanh và cạnh tranh với giống nấm.

Sau khi phối trộn và điều chỉnh độ ẩm, giá thể cần được thanh trùng hoặc tiệt trùng theo quy trình phù hợp với loại nấm và quy mô sản xuất.

Ở quy mô hộ gia đình, phương pháp phổ biến là hấp hoặc xử lý nhiệt trong thời gian đủ để giảm đáng kể lượng vi sinh vật cạnh tranh.

Điều quan trọng là phải kiểm soát được:

• Nhiệt độ.
• Thời gian xử lý.
• Độ ẩm của giá thể.
• Độ sạch của dụng cụ và khu vực thao tác.

Không nên chỉ làm nóng sơ qua rồi cho giống vào. Giá thể xử lý chưa đạt rất dễ xuất hiện mốc sau khi cấy.

Để giá thể nguội hoàn toàn trước khi cấy giống

Sau khi thanh trùng, cần để giá thể nguội xuống mức phù hợp rồi mới cấy giống.

Đây là lỗi người mới thường mắc phải.

Nếu giá thể còn quá nóng mà đưa giống nấm vào, sợi nấm có thể bị tổn thương hoặc chết, khiến bịch nấm chậm phát triển hoặc không phát triển.

Trong thời gian chờ nguội, cần hạn chế mở bịch, hạn chế tiếp xúc bằng tay và tránh để giá thể tiếp xúc với bụi bẩn.

Cấy giống vào bã mía như thế nào?

Khi giá thể đã nguội và khu vực cấy giống sạch sẽ, tiến hành cấy giống nấm.

Giống phải khỏe, không có dấu hiệu mốc lạ, không có mùi bất thường.

Có thể sử dụng giống dạng hạt hoặc giống phù hợp với loại nấm đang trồng.

Khi cấy, cần phân bố giống tương đối đều trong bịch để sợi nấm có nhiều điểm phát triển và nhanh chóng chiếm lĩnh giá thể.

Sau khi cấy xong, đóng bịch đúng cách, tạo điều kiện trao đổi khí phù hợp với loại nấm.

Giai đoạn ủ tơ nấm

Sau khi cấy giống, bịch nấm được đưa vào khu vực ủ.

Nơi ủ cần:

• Sạch sẽ.
• Thoáng khí.
• Không bị nắng chiếu trực tiếp.
• Không quá ẩm ướt.
• Hạn chế côn trùng và bụi bẩn.

Trong thời gian này, cần thường xuyên kiểm tra các bịch nấm.

Nếu thấy sợi nấm lan đều, màu sắc bình thường và không xuất hiện những vùng mốc bất thường thì có thể tiếp tục theo dõi.

Ngược lại, nếu xuất hiện mốc xanh, đen hoặc các vùng có màu sắc bất thường lan nhanh, nên tách riêng bịch bệnh để tránh lây nhiễm sang các bịch khác.

Khi nào bã mía có thể cho nấm ra quả thể?

Thời gian phụ thuộc vào loài nấm, giống nấm, công thức giá thể và điều kiện chăm sóc, vì vậy không nên lấy một mốc thời gian cố định áp dụng cho mọi trường hợp.

Khi tơ nấm đã phát triển tốt và chiếm phần lớn giá thể, có thể chuyển sang giai đoạn kích thích ra quả thể theo yêu cầu của từng loại nấm.

Ở giai đoạn này cần đặc biệt chú ý:

• Độ ẩm không khí.
• Lượng nước tưới.
• Thông thoáng.
• Ánh sáng phù hợp.
• Nhiệt độ.
• Vệ sinh khu vực trồng.

Không nên tưới nước trực tiếp quá mạnh vào bịch hoặc quả thể non, vì dễ làm tổn thương nấm và tạo điều kiện cho vi sinh vật phát triển.

Những lỗi thường gặp khi xử lý bã mía

Bã mía chưa khô đã đóng bịch

Đây là lỗi khá phổ biến. Bã mía chứa nhiều nước, nếu đóng kín trong điều kiện không phù hợp rất dễ bị chua và lên men.

Không loại bỏ bã bị mốc

Một ít bã mốc tưởng như không đáng kể nhưng có thể trở thành nguồn phát tán bào tử trong cả khu vực trồng.

Cho quá nhiều cám

Cám giúp bổ sung dinh dưỡng nhưng nếu sử dụng quá nhiều mà thanh trùng không tốt, giá thể rất dễ nhiễm tạp.

Giá thể quá ướt

Nấm cần cả nước và không khí. Giá thể quá ướt sẽ làm giảm độ thông thoáng, từ đó khiến sợi nấm phát triển kém.

Giá thể quá khô

Ngược lại, giá thể quá khô khiến sợi nấm khó phát triển và bịch nấm nhanh mất nước.

Cấy giống khi giá thể còn nóng

Nhiệt độ cao sau quá trình xử lý nhiệt có thể làm ảnh hưởng đến giống nấm.

Khu vực ủ quá bẩn

Dù giá thể đã được xử lý tốt, nếu khu vực cấy và ủ quá nhiều bụi, côn trùng hoặc nấm mốc thì nguy cơ nhiễm vẫn rất cao.

Có nên dùng bã mía đã phơi khô lâu ngày?

Có thể sử dụng nếu bã được bảo quản tốt, khô, sạch và không bị mốc.

Tuy nhiên, bã mía để quá lâu trong điều kiện nóng ẩm có thể bị hút ẩm trở lại, lên men hoặc nhiễm nấm mốc.

Vì vậy, khi lấy bã ra sử dụng, cần kiểm tra kỹ trước khi phối trộn.

Nếu bã có mùi lạ, bị mốc hoặc có dấu hiệu phân hủy thì tốt nhất không nên cố tận dụng để trồng nấm.

Quy trình xử lý bã mía trồng nấm dễ nhớ

Nếu muốn làm theo cách đơn giản, có thể nhớ quy trình:

Bã mía sạch → làm tơi → loại bỏ tạp chất → phơi/sấy → làm ẩm → phối trộn → đóng bịch → thanh trùng → để nguội → cấy giống → ủ tơ → chăm sóc → thu nấm.

Trong đó, ba khâu cần đặc biệt chú ý là:

độ sạch của nguyên liệu – độ ẩm của giá thể – xử lý nhiệt trước khi cấy giống.

Chỉ cần một trong ba khâu này làm không tốt, tỷ lệ nhiễm mốc có thể tăng đáng kể.

Có nên trồng nấm bằng bã mía tại nhà?

Nếu có nguồn bã mía sạch và muốn tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, hoàn toàn có thể thử nghiệm ở quy mô nhỏ.

Tuy nhiên, nên bắt đầu với vài chục bịch thay vì đầu tư lớn ngay từ đầu. Qua một vài mẻ, người trồng sẽ dễ nhận ra loại bã mía mình có phù hợp đến đâu, cần phối trộn thêm nguyên liệu gì và điều chỉnh độ ẩm như thế nào.

Đặc biệt, không nên nghĩ rằng bã mía là nguyên liệu rẻ nên cứ cho thật nhiều là sẽ giảm được chi phí. Nếu giá thể nhiễm mốc hàng loạt thì chi phí giống, công chăm sóc và thời gian đều bị lãng phí.

Làm thử nhỏ, ghi lại từng công thức và kết quả, sau đó mới tăng quy mô là cách an toàn hơn.

Lời kết

Bã mía hoàn toàn có thể được tận dụng làm nguyên liệu trồng nấm nếu được xử lý phù hợp. Điều quan trọng không nằm ở việc chỉ phơi khô bã mía, mà là phải làm sạch, kiểm soát độ ẩm, phối trộn hợp lý và xử lý nhiệt trước khi cấy giống.

Với người mới bắt đầu, cách tốt nhất là thử nghiệm trên quy mô nhỏ, ưu tiên bã mía sạch và không bị mốc, sau đó theo dõi quá trình lan tơ, tỷ lệ nhiễm và năng suất để điều chỉnh công thức.

Khi đã tìm được công thức phù hợp với nguồn bã mía tại địa phương, phụ phẩm tưởng như bỏ đi này có thể trở thành một nguyên liệu hữu ích, vừa giảm lượng chất thải vừa mở ra thêm một hướng tận dụng cho sản xuất nấm quy mô hộ gia đình.

Mẫu Đơn.